دوای 702 ڕۆژ لە ڕاوەستانی کارەکانی یاسادانان و بە هەڵپەسێردراوی هێشتنەوەی ئیرادەی دەنگدەران، پەرلەمانی کوردستان لە دانیشتنێکی مێژووییدا بە بەشداریی 52 په‌رله‌مانتار کارا کرایەوە و دەستەی نوێی سەرۆکایەتیی هەڵبژارد. ئەم هەنگاوە لە دیدی چاودێرانی دەستووری و دیپلۆماسیدا، وەکوو وەڵامدانەوەیەکی بەرپرسانە و پێویست بۆ دەربازکردنی هەرێمی کوردستان لە کەلێنی گەورەی یاسایی و پاراستنی قەوارەی هەرێم لە بەردەم فشار و گۆڕانکارییە هەرێمایەتییەکاندا لێک دەدرێتەوە.
لە کاتژمێر 11:00ی پێشنیوەڕۆی ڕۆژی چوارشەممە، 4ی تشرینی دووەمی 2026، باڵەخانەی پەرلەمان لە هەولێری پایتەخت بووە گۆڕەپانی پاراستنی شکۆی دامەزراوەی یاسادانان. بە ئامادەبوونی زۆرینەی یاسایی لە نوێنەرانی گەل، گرێکوێرەی 2 ساڵەی پەککەوتنی دانیشتنەکان کرایەوە و نەخشەڕێگەیەکی نوێ بۆ دەستپێکردنەوەی ژیانی پەرلەمانی و چاکسازیی کارگێڕی لە خزمەتی سەرجەم چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا نەخشێندرا.
داتاکانی دانیشتنەکە چۆن دەیسەلمێنن کە ئامادەبوونی یاسادانەران ڕەنگدانەوەی خواستێکی سەرتاسەری و فرەڕەنگ بوو بۆ پاراستنی نیسابی یاسایی؟
بەپێی بنەما پەیڕەوییەکانی پەرلەمانی کوردستان، تەواوبوونی ڕێژەی یاسایی پێویستی بە ئامادەبوونی 51 پەرلەمانتار (50+1) هەبوو لە کۆی 100 کورسی؛ بەڵام کۆبوونەوەکە بە ئامادەبوونی 52 یاسادانەر بەڕێوە چوو، کە تێیدا د. ڤاڵا فەرید بە زۆرینەی تەواوی دەنگەکان (52 دەنگ) بە سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان هەڵبژێردرا؛ هاوکات ڕامی نووری، نوێنەری پێکهاتەی کریستیانەکان بە 52 دەنگ بووە جێگری سەرۆک، و مونا نەبی قەهوەچی، نوێنەری پێکهاتەی تورکمان بە هەمان ژمارەی دەنگ وەک سکرتێری پەرلەمان متمانەی پێ درایەوە.
پێکهاتەی بەشداربووان تابلۆیەکی نیشتمانی فرەڕەنگ بوو؛ جگە لە 39 ئەندامی فراکسیۆنی پارتی دیموکراتی کوردستان کە هەمیشە جەختی لە کاراکردنەوەی بێمەرجی دەزگای یاسادانان دەکردەوە، نوێنەرانی سەرجەم پێکهاتە نەتەوەیی و ئایینییەکانی تورکمان و کریستیان، پارتیی سۆسیال دیموکراتی کوردستان و بەرەی گەل بەشدار بوون. خاڵی وەرچەرخان لە هەڵوێستی بوێرانەی 8 پەرلەمانتاری خاوەن ویژدانی نیشتمانیدا بوو کە لە فراکسیۆنەکانی یەکێتی، نەوەی نوێ و هەڵوێستەوە بەشدار بوون و ڕایانگەیاند کە سوێندی یاسایییان لە پێناو بەرژەوەندیی گەلدا خواردووە، نەک لە پێناو پەکخستنی ژیانی گشتی و دامەزراوەکان.
پەککەوتنی 2 ساڵەی پەرلەمان لێکەوتەی مەترسیداری لەسەر ژیانی مووچەخۆران، پڕۆژەیاسا دارایییەکان، چاودێریکردنی دامودەزگاکان و پەسەندکردنی بودجەی گشتی دروست کردبوو. ئەم دەستپێشخەرییە یاسایییە توانی ئەو هەڕەشە گەورەیە لەسەر پێگەی نێودەوڵەتی و دەستووریی هەرێم دوور بخاتەوە کە لە دەرئەنجامی بۆشاییی یاسایی دروست ببوو.
چۆن زمانی فەرمی دەستپێشخەرانی کاراکردنەوەی پەرلەمان، پەیامی پێکەوەژیان و واڵابوونی دەرگای بۆ سەرجەم لایەنەکان دووپات کردەوە؟
مەحموود محه‌ممه‌د، گوتەبێژی پارتیی دیموکراتی کوردستان لە پەیامێکی هاوسەنگ و دیپلۆماسیدا ڕایگەیاند کە کارابوونەوەی پەرلەمان دژی هیچ لایەن و کەسێک نییە، بەڵکوو هەنگاوێکی حەتمی و پێویست بوو بۆ پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێم. ناوبراو ئاماژەی بەوە کرد کە ئەمڕۆ زۆرینەی نوێنەرانی گەل بە گیانێکی نیشتمانییەوە وەڵامی ئیرادەی ڕاستەقینەی خەڵکی کوردستانیان دایەوە و کۆتایییان بەو بۆشایییە هێنا کە ماوەی 2 ساڵ بوو بەهۆی ڕوانگەی بەرتەسکی حزبییەوە بەسەر دامەزراوەکاندا سەپێنرابوو.
سەرکردایەتی پارتی لە هەمان کاتدا پەیامێکی نەرمی ئاراستەی سەرجەم لایەنە ناڕازییەکان کرد و جەختی لەوە کردەوە کە دەرگای پەرلەمان و دانوستان کراوەیە؛ چونکە پەرلەمان سەنگەری ڕاستەقینەی وتووێژی سیاسی و فاکتەری پتەوکردنی یەکڕیزیی نێوماڵی کوردستانە. ئەم پەیامە ئەوەی سەلماند کە ئامانجی سەرەکی گەمارۆدانی هیچ هێزێک نییە، بەڵکوو ڕاکێشانی هەمووانە بۆ نێو کایەی بەرپرسیاریەتی هاوبەش لەم قۆناغە هەستیارەدا.
لە بەرامبەردا، سەرەڕای بایکۆتکردنی کۆبوونەوەکە لە لایەن بەشێک لە سەرکردایەتیی لایەنەکانەوە، ئەو یاسادانەرانەی بڕیاری ئامادەبوونیان دا، هێمایان بۆ ئەوە کرد کە نوێنەرایەتیکردنی دەنگی هاووڵاتییان لە نێو پەرلەمانەوە دەکرێت، نەک لە ڕێگەی بایکۆت و پەکخستنەوە. هاوکات نیگەرانییەکان سەبارەت بە هەوڵی دروستکردنی فشار و هەڕەشە لە هەندێک پەرلەمانتار و کەسوکاریان، وەک نیشانەیەکی ناتەندروست لە بەرامبەر پڕۆسەی ئازادی و سەروەریی یاسادا سەرکۆنە کرا.
چۆن بڕیاری کاراکردنەوەی پەرلەمان بووە وەڵامێکی مێژوویی بۆ پاراستنی ئەزموونی حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستاندا؟
دوای ئەنجامدانی سەرکەوتووانەی هەڵبژاردنی خولی شەشەم لە 20ی تشرینی یەکەمی 2024 و دەستپێکردنی یەکەم دانیشتن لە 2ی کانوونی یەکەمی هەمان ساڵدا، هەوڵەکان بۆ دابینکردنی تەوافوق ڕووبەڕووی مەرجی ئاڵۆز و چەقبەستوویی کرانەوە. ئەم بارودۆخە وای کرد کە بۆ ماوەی 24 مانگ دامەزراوەی یاسادانان بە ناچاری لە کار بخرێت، کە ئەمەش مەترسییەکی گەورە بوو بۆ سەر متمانەی هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان و پێگەی فیدراڵی هەرێم لە بەغدا.
کاتێک دوو بەتەمەنترین پەرلەمانتار لە نەوەی نوێ و یەکێتی ئامادە نەبوون ئەرکی بەڕێوەبردنی دانیشتنەکە بگرنە ئەستۆ، سەمیرە حەسەن وەک سێیەم بەتەمەنترین پەرلەمانتار بەرپرسیاریەتیی دەستووریی لە ئەستۆ گرت. ئەم هەنگاوە دەری خست کە پاراستنی بەردەوامی دەوڵەتداری و ڕێزگرتن لە دەستوور، ناکرێت لە پێناو بەرژەوەندیی حزبی یان تاکەکەسیدا پشتگوێ بخرێت.
بەراورد بە دۆخی دوو ساڵی ڕابردوو، ئەم دانیشتنە کۆتایی بە نەریتی چەقین لە بازنەی داخراودا هێنا و سەلماندی کە متمانەی خەڵک و بەرژەوەندیی گشتی لە سەرووی هەموو حساباتێکی کاتییەوەیە و هەرێمی کوردستان پێویستی بە دامەزراوەی کارایە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییه ئابووری و سیاسییەکان.
دەرئەنجامەکانی ئەم دەستپێکە نوێیە چۆن ڕێگە بۆ پێکهێنانی کابینەیەکی بەهێز و خزمەتگوزار لە خزمەتی خەڵکی کوردستاندا خۆش دەکەن؟
بەپێی نەخشەڕێگەی دەستووری، بە هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتی، وادەی 30 ڕۆژە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەستی پێکرد، کە دواتر دەبێتە هۆی ڕاسپاردنی سەرۆکوەزیران بۆ پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان. ئەم گۆڕانکارییە ئەرێنییە وا دەکات پرۆسەی حوکمڕانی لە دۆخی چاوەڕوانییەوە بپەڕێتەوە بۆ دۆخی بڕیاردان و خزمەتگوزاری.
دکتۆر دانەر عەبدولغەفار، گوتەبێژی فراکسیۆنی پارتی لە پەرلەمانی عێراق ئاماژەی بەوە کردووه، ئەم دەستکەوتە نیشتمانییە هەماهەنگی نێوان هەولێر و بەغدا بەهێزتر دەکات و دەبێتە زەمینەیەکی پتەو بۆ بەدەستهێنانی شایستە دارایی و دەستوورییەکانی گەلی کوردستان. چاودێرانی سیاسیش جەخت دەکەنەوە کە بەشداریپێکردنی پێکهاتەکان و بەردەوامی بانگەوازی ئاشتی و لێکتێگەیشتن، دواجار لایەنە ناڕازییەکانیش هان دەدات بگەڕێنەوە نێو هۆڵی پەرلەمان و بەشدار بن لە ئاوەدانکردنەوە و بەهێزکردنی پایەکانی نیشتماندا.
