ئەمڕۆ 65 ساڵ بەسەر هەڵگیرسانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول بە ڕابەرایەتیی مستەفا بارزانی تێدەپەڕێت کە وەک گەورەترین و درێژخایەنترین شۆڕشی چەکداری و نەتەوەییی هاوچەرخی باشووری کوردستان تۆمار کراوە.
ئەم شۆڕشە توانی بۆ یەکەمین جار تەواوی خاکی باشووری کوردستان لە زاخۆوە تا خانەقین لەژێر یەک ئاڵا و یەک ئامانجی نەتەوەییدا کۆبکاتەوە. شۆڕشی ئەیلوول جگە لە خەباتی چەکداری، وەرچەرخانێکی گەورەی شارستانی و مەدەنی بوو کە تێیدا بۆ یەکەمین جار خوێندن بە زمانی دایک دەستی پێکرد و دەسەڵاتی دادوەری و دامەزراوەی کارگێڕی دامەزرێنران.
گەورەترین دەستکەوتی سیاسیی شۆڕشەکە، ناچارکردنی ڕژێمی ئەوکاتی بەغدا بوو بە ملدان بۆ ئیمزاکردنی ڕێککەوتننامەی مێژوویی 11ی ئاداری 1970 و بەدەستهێنانی دانپێدانانی فەرمی بە مافی ئۆتۆنۆمی بۆ گەلی کورد.
ئەم شۆڕشە مەزنە کە لە 11ی ئەیلوولی 1961 دەستی پێکردبوو، سەرەڕای نسکۆی ساڵی 1975 بەهۆی پەیماننامەی جەزائیرەوە، بووە بەردی بناغەی ڕاپەڕینی 1991 و دروستبوونی قەوارەی فەرمیی هەرێمی کوردستان.
ئایا شۆڕشی مەزنی ئەیلوول تەنیا بەرگرییەکی چەکداری بوو، یان نەخشەڕێگەی دەوڵەتداری و پێناسەی هاوچەرخی ناسنامەی نەتەوەییی کوردستانی داڕشت؟
شۆڕشی ئەیلوول لە 11ی ئەیلوولی 1961 وەک بەرفراوانترین ڕاپەڕینی چەکداریی نەتەوەیی لە مێژووی باشووری کوردستاندا دەستی پێکرد، کە تەواوی ناوچەکانی لە زاخۆوە تا خانەقین لە چوارچێوەی بەرگرییەکی ڕێکخراودا یەکخست. ئەم وەرچەرخانە مێژوویییە توانی لە ماوەی 14 ساڵدا هاوکێشە سیاسی و نێودەوڵەتییەکان بگۆڕێت و پێگەی گەلی کورد لە یاخیبوونێکی ناوچەیییەوە بۆ بزووتنەوەیەکی داڕێژراوی یاسایی و دیپلۆماسی بەرز بکاتەوە.
ڕەهەندی ئەم جووڵانەوەیە لە سنووری سەنگەرە سەربازییەکان تێپەڕی و سیستەمی دادوەری، پەروەردە بە زمانی دایک و بەڕێوەبردنی کارگێڕیی لە ناوچە ئازادکراوەکاندا دامەزراند. بەم شێوەیە، ململانێکە بووە خاڵی وەرچەرخان لە چەسپاندنی مافە بنەڕەتییەکان لە دەوڵەتی عێراق و سەرانسەری ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
قەبارەی ڕاستەقینەی کاریگەرییە سەربازی و کارگێڕییەکانی شۆڕش بەپێی بەڵگەنامە و ئامارە فەرمییەکان چەند بوو؟
لە ماوەی نێوان ساڵانی 1961 تا 1975، شۆڕش توانای بەرگریی خۆی لە چوارچێوەی دامەزراوەی تۆکمەی پێشمەرگەدا ڕێکخست کە هەزاران کیلۆمەتری چوارگۆشەی لەژێر دەسەڵاتدا بوو. لە بەرامبەردا، دەسەڵاتدارانی بەغدا ناچار بوون نزیکەی 80%ی توانای سوپا و بەشێکی گەورەی بودجەی گشتی بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان تەرخان بکەن.
گەورەترین دەستکەوتی بەڵگەدار و یاسایی لە 11ی ئازاری 1970 تۆمار کرا، کاتێک لە ڕێککەوتننامەیەکی 15 خاڵیدا بە فەرمی دان بە مافی ئۆتۆنۆمیدا نرا. بەپێی بەڵگەنامەکان، زمانی کوردی شانبەشانی زمانی عەرەبی وەک زمانی فەرمی ناسێندرا و پشکی دادپەروەرانە لە بودجە و وەزارەتەکان بۆ گەلی کورد دیاری کرا.
هاوتەریب لەگەڵ لایەنی سەربازی، ئهیلوول بووە چەتری کۆکەرەوەی پێکهاتە ئایینی و نەتەوەیییەکانی وەک تورکمان، ئاشووری، کلدان، مەسیحی، ئێزدی و کاکەیی. ئەم فرەڕەنگییە بێوێنەیە وای کرد لە دەیان ناوچەی ئازادکراودا بۆ یەکەمین جار پرۆگرامی خوێندن بە زمانی کوردی دابڕێژرێت و دادگاکان سەربەخۆیانە کار بکەن.
دەسەڵاتدارانی بەغدا لە چ دیدگەیەکەوە لە شۆڕشیان دەڕوانی و چاودێرانی سەربەخۆ چۆن دەستکەوتەکان هەڵدەسەنگێنن؟
بەڵگەنامە فەرمییەکانی ئەو سەردەمەی بەغدا دەریدەخەن کە حکومەتی ناوەندی سەرەتا شۆڕشەکەی وەک یاخیبوونێکی عەشایەری و هەڕەشە بۆ سەر سەروەریی خاکی عێراق پێناسە دەکرد، بەڵام شکستی یەکبەدواییەکی لەشکرکێشییەکان لە چیاکاندا، دەسەڵاتدارانی ناچار کرد لە هەڵوێستی ڕەقی خۆیان پاشەکشە بکەن و ڕاستەوخۆ لەسەر مێزی گفتوگۆ دابنیشن.
مێژوونووسان و چاودێرانی بێلایەن دووپاتی دەکەنەوە کە ڕابەرایەتیی جهنهڕاڵ مەلا مستەفا بارزانی ڕێگری لە پارچەپارچەبوونی بزووتنەوەکە کرد و ڕەهەندێکی نیشتمانیی گشتگیری پێ بەخشی. هاوکات شایەتحاڵە زیندووەکان و کەسوکاری قوربانییان جەخت لەوە دەکەنەوە کە شۆڕش تەنیا شەڕی چەکداری نەبوو، بەڵکو بزووتنەوەیەکی قووڵی کۆمەڵایەتی بوو بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤی کورد بەرامبەر سیاسەتی شۆڤێنیانە.
بۆچی ئەو هیوایەی لە کودەتاکەی 14ی تەممووزی 1958 دروست بوو، بە خێرایی گۆڕا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازیی سەرتاسەری؟
پاش کودەتاکەی 14ی تەممووزی 1958 و ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی لە عێراق، عەبدولکەریم قاسم پێشوازیی لە بارزانی کرد و چەمکی هاوبەشیی کورد و عەرەب لە دەستووری کاتیدا چەسپێندرا. ئەم ماوە ئارامە زۆری نەخایاند، چونکە بەغدا لە جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی پاشگەز بووەوە، ڕۆژنامەی خەباتی داخست و دەستی کرد بە پەراوێزخستنی مافە ڕەواکانی گەلی کورد.
لە 11ی ئەیلوولی 1961 پاش پەلاماری فڕۆکە جەنگییەکان بۆ سەر ناوچەکانی کوردستان، بڕیاری بەرگریی چەکداری درا و سەرتاسەری وڵاتی گرتەوە. ئەم دۆخە تا ساڵی 1975 درێژەی کێشا، کاتێک بە پیلانێکی نێودەوڵەتی لە ڕێگەی پەیماننامەی جەزائیر لە نێوان عێراق و ئێراندا نسکۆی کاتی بەسەر شۆڕشەکەدا هات.
ئایا کاریگەرییە ستراتیژییەکانی شۆڕشی ئەیلوول لە داڕشتنی نەخشەی ئێستا و داهاتووی قەوارەی هەرێمی کوردستاندا چۆن ڕەنگ دەدەنەوە؟
شارەزایانی زانستە سیاسییەکان هاوڕان لەسەر ئەوەی شۆڕشی ئەیلوول بەردی بناغەی سەرەکیی قەوارەی فیدراڵیی هەرێمی کوردستان بوو لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991. بەبێ چەسپاندنی چەمکی ئۆتۆنۆمی لە ساڵی 1970، دۆسیەی گەلی کورد نەدەبووە فاکتەرێکی سەقامگیریی فەرمی و دەستووری لە عێراقی نوێدا.
بەڵگەنامە و ئەزموونە کارگێڕییەکانی ئەو قۆناغە بوونهته بنەمای سەرەکی بۆ پاراستنی مافە دەستوورییەکان لە دانوستانەکانی نێوان هەولێر و بەغدا و ئازادی گهلی كورد له باشووری كوردستان. له ئێستادا ئەم مێژووە دەوڵەمەندە هەمیشە وەک هێمایەکی زیندووی هاوپەیمانیی ناوخۆیی و ڕێگریکردن لە سڕینەوەی شوناسی نەتەوەیی لە ناوچەکەدا به کارایی ماوهتهوه.
