حکومەتی عێراق پاش چوار مانگ لە ڕەتکردنەوە، بە فەرمی نرخی فرۆشتنی دۆلاری بۆ 152,000 دینار بەرز کردەوە و هاوکات ئامادەکاریی نهێنی بۆ گۆڕینی دراوی نیشتمانی و سڕینەوەی سفرەکان دەست پێدەکات.
ئه‌مڕۆ ڕۆژنامەی 'ئەلمەدا' لە ڕاپۆرتێکی بەدواداچووندا ئاشکرای کرد، لە کاتێکدا بازاڕەکانی عێراق بەهۆی نرخی نوێی دۆلارەوە شڵەژاون، بەغدا خۆی بۆ هەنگاوێکی هەستیارتر ئامادە دەکات کە گۆڕینی دراو و سڕینەوەی سێ سفرەکەیە لە سەرەتای ساڵی 2027دا.
بەپێی سەرچاوە ئاگادارەکان كه قسه‌یان بۆ ڕۆژنامه‌كه كردووه، هۆکاری شاردنەوەی وادەی گۆڕینی دراو لە ترسی گەندەڵکارانە، تاوەکو دەست بەسەر زیاتر لە 200 ملیار دۆلاری دەستکەوتوو لە گەندەڵی بگیرێت پێش ئەوەی بگۆڕدرێت بۆ زێڕ، خانووبەرە یان دراوی بیانی.
لە کاتی ڕاگەیاندنی بڕیارەکەدا، نرخی فەرمی فرۆشتنی دۆلار له 132,000 دیناره‌وه بۆ 152,000 دینار بەرز کرایەوە، ئەوەش کاردانەوەی خێرای لە بازاڕی هاوتەریب دروست کرد و نرخی هەر 100 دۆلارێک 180,000 دیناری تێپەڕاند و بازاڕەکانی کۆگای بەغدای داخست.
بانکی ناوەندیی عێراق بە سەرۆکایەتیی نزار ناسر حوسێن ڕایگەیاند، بڕیارەکە لەسەر بنەمای پێشنیازی ئەنجوومەنی وەزیران و بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی داراییی بودجەی گشتی دراوە، لە کاتێکدا یەدەگی وڵات بە تەواوی جێگیرە.
خەمڵاندنە دارایییەکان نیشانی دەدەن کە ئەم هەنگاوە نزیکەی 20 تریلیۆن دینار بۆ خەزێنەی دەوڵەت دەگەڕێنێتەوە، بەڵام ناتوانێت بە تەواوی کورتهێنانی پێشبینیکراوی بودجەی 2027 پڕ بکاتەوە کە دەگاتە 65 تریلیۆن دینار لە کۆی بودجەی 218 تریلیۆن دیناری.
شارەزایانی ئابووری هۆشداری دەدەن کە بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار چارەسەری بنەڕەتی نییە، بەڵکو بارگرانییەکی قورس دەخاتە سەر شانی مووچەخۆران و هەژاران بەهۆی دابەزینی هێزی کڕین و بەرزبوونەوەی هەڵئاوسان.
ئەم بڕیارەی سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی بەشێکە لە پلانێکی سێقۆڵی کە پێشتر لە ماڵی عەممار حەکیم لە لایەن چوارچێوەی هەماهەنگییەوە پەسەند کرابوو، بۆ ڕزگارکردنی ئابووریی وڵات لە پشتبەستنی ڕەها بە داهاتی نەوت.
ئایا بڕیاری لەناکاوی بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار لە بەغدا تەنیا هەنگاوێکە بۆ پڕکردنەوەی کورتهێنانی دارایی، یاخود سەرەتای پلانی مانۆڕێکی نهێنییە بۆ گەمارۆدانی سامانی نەبینراوی گەندەڵکاران لە ڕێگەی گۆڕینی دراوەوە؟
حکومەتی عێراق دوای چوار مانگ لە ڕەتکردنەوەی بەردەوام، بە فەرمی نرخی فرۆشتنی دۆلاری لە 132,000 دینارەوە بۆ 152,000دینار بەرز کردەوە. ئەم هەنگاوە بازاڕی دارایی تووشی شۆک کرد و لە بازاڕی هاوتەریبدا نرخی هەر 100 دۆلارێک لە 180,000دینار بۆ هەر دۆلارێک پەڕییەوە.
لە کاتێکدا لە مانگی تشرینی یەکەمی 2026دا دەروازەی بازاڕەکان بەهۆی ناجێگیریی نرخەکانەوە داخران، زانیارییە دزەپێکراوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەغدا خۆی بۆ هەنگاوێکی زۆر هەستیارتر ئامادە دەکات. بەپێی سەرچاوە ئاگادارەکان، بڕیارە لە سەرەتای ساڵی 2027 یان لە چارەکی یەکەمی ئەو ساڵەدا، پرۆسەی گۆڕینی دراوی دینار و سڕینەوەی سفرەکان دەست پێبکات.
ئامانجی پشت پەردەی ئەم هەنگاوە، گەمارۆدانی نزیکەی 200 ملیار دۆلاری نەختینەی کەڵەکەبووە کە لە دەستی لایەنە گەندەڵەکاندا پارێزراوە. بێدەنگکردنی دامەزراوەکان لە ڕاگەیاندنی وادەی گۆڕینی دراو لە پێناو ئەوەدایە کە دەرفەت لە بەردەم ئەو گرووپانەدا نەمێنێتەوە تا پارە کاشەکانیان بکەنە دۆلار، زێڕ، یان موڵکی نادیار.
ژمارەکان چۆن قەبارەی ڕاستەقینەی کورتهێنانی داراییی عێراق ئاشکرا دەکەن و بۆچی پەنابردن بۆ دابەزاندنی بەهای دینار دەبێتە بارگرانی بەسەر بژێویی گشتییەوە؟
بەپێی خەمڵاندنە بەرایییەکان، بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار بە بڕی 200 دینار بۆ هەر یەکەیەک، بڕی 20 تریلیۆن دیناری نوێ دەخاتە سەر داهاتی خەزێنەی گشتیی دەوڵەت. سەرەڕای ئەم داهاتە نوێیە، بودجەی پێشبینیکراوی ساڵی 2027 بە کورتهێنانێکی زەبەلاح دەست پێدەکات کە نزیکەی 65 تریلیۆن دینار دەخەمڵێنرێت.
پێشبینی دەکرێت قەبارەی خەرجی گشتی لە بودجەی ساڵی 2027دا بگاتە 218 تریلیۆن دینار، کە 169.342 تریلیۆن دیناری تەنیا بۆ خەرجیی بەکاربردن تەرخان دەکرێت. مووچەی فەرمانبەرانی میلاکی هەمیشەیی دەگاتە 68.125 تریلیۆن دینار، ئەمەش بەرزبوونەوەی بە بڕی 8.951 تریلیۆن دینار بەخۆیەوە بینیوە لە کاتێکدا داهاتی نەوت تەنیا 144.720 تریلیۆن دینار پێک دەهێنێت.
لە بازاڕی ئازاددا، بەهای دینار بە خێرایی دابەزی و نرخی 100 دۆلار 180 هەزار دیناری تێپەڕاند، ئەمەش بووە هۆی داخرانی کۆگاکانی کۆفرۆشی لە بەغدا و شارە گەورەکاندا. ئەم دابەزینە لە کاتێکدایە کە نەوت زیاتر لە 90 لە سەدی داهاتی بودجە دابین دەکات و حکومەت مانگانە پێویستی بە 10 تریلیۆن دینارە تەنیا بۆ پێدانی مووچە و خەرجییەکانی بەڕێوەبردن.
لە نێوان پاساوەکانی پاراستنی بودجە و هۆشداریی لە داڕمانی توانای کڕینی خەڵک، کێ بەرپرسیارێتیی دەرئەنجامە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان لە ئەستۆ دەگرێت؟
بانکی ناوەندیی عێراق لە ڕاگەیەندراوێکی فەرمیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕیارەکە لەسەر بنەمای یاسای ژمارە 56ی ساڵی 2004 و بە پێشنیاری ئەنجوومەنی وەزیران بووە لە پێناو پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی بودجەی گشتی. بانکەکە جەختی لەوە کردەوە کە یەدەگی دراوی بیانیی پێویستی لەبەردەستدایە بۆ دابینکردنی بازرگانیی دەرەکی، کارتی ئەلیکترۆنی و پێداویستیی گەشتیاران، بۆیە کێشەی نەبوونی دۆلار بوونی نییە.
لە بەرامبەردا، مقداد خەفاجی ئەندامی پەرلەمانی عێراق داوای دانیشتنێکی نائاسایی دەستبەجێی کرد تا حکومەت ناچار بە کشانەوە لە بڕیارەکە بکەن. ناوبراو ڕایگەیاندووه، زیادکردنی بارگرانی لەسەر شانی هاووڵاتییان و دابەزاندنی توانای کڕینی مووچەخۆران لە کاتێکدایە کە لایەنە سیاسییەکان بەردەوامن لە دروستکردنی پۆستی نوێ و دابەشکردنی وەزارەتەکان.
زیاد هاشمی، ڕاوێژکاری ئابووری، ئەم هەنگاوە بە کڕینی کات و دوورکەوتنەوە لە چاکسازیی ڕاستەقینە وەسف دەکات. ناوبراو ئاماژەی بەوە کردووه. دەسەڵاتداران لە جیاتی بڕیاری ئازاربەخش دژ بە بازنەی گەندەڵی، ئاسانترین ڕێگایان هەڵبژارد کە دابەزاندنی بەهای دینار و خستنەئەستۆی قەیرانەکانە بۆ سەر هاووڵاتییانی کەمدرامەت.
بۆچی بەغدا دوای مانگەکان لە دانپێدانەنانی ڕاستییەکان، دەگەڕێتەوە سەر ڕێککەوتنە سیاسییە نهێنییەکان کە لە ناوەڕاستی ساڵدا داڕێژرابوون؟
ڕەگوڕیشەی ئەم بڕیارە بۆ مانگی حوزەیرانی ساڵی 2026 دەگەڕێتەوە، کاتێک لە کۆبوونەوەیەکی هاوپەیمانی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا لە ماڵی عەممار حەکیم لەسەر پلانێکی سێ قۆناغی ڕێک کەوتن. ئەو پلانە بریتی بوو لە گۆڕینی نرخی ئاڵوگۆڕی دراو، فرۆشتنی دامەزراوە قەرزدارەکان و وەرگرتنەوەی سامانی دزراوی بەرپرسان، سەرەڕای ئەوەی بەرپرسان لەو کاتەدا دزەپێکردنی زانیارییەکانیان ڕەت دەکردەوە.
لە هەمان مانگدا، نزار ناسر حوسێن لە شوێنی عەلی عەللاق وەک پارێزگاری نوێی بانکی ناوەندی دەستبەکار بوو تا ڕێڕەوە دارایییە نوێیەکە ئاسان بکات. حکومەت ئاماژەی بەوە کردبوو کە زیاتر لە یەک تریلیۆن دیناری لە هەڵمەتەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی گەڕاندووەتەوە و سندووقی نەوەکانی بە بەهای 1.5 تریلیۆن دینار دامەزراندووە، بەڵام ئەم هەنگاوانە نەبوونە ڕێگر لە بەردەم قەیرانی نەختینەدا.
پێشتر لە ڕێگەی لێژنه‌ی دارایی پەرلەمانەوە ڕاگەیەندرابوو کە لە بودجەی ساڵی 2027دا نزیکەی یەک ملیۆن گرێبەست و کرێکاری ڕۆژانە دەخرێنە سەر میلاکی هەمیشەیی. به‌پێی قسه‌ی شاره‌زایان، بەردەوامبوونی دامەزراندن و گەورەکردنی قەبارەی فەرمانبەران هاوکات لەگەڵ دابەزاندنی بەهای دینار، نیشانەی دابڕانی تەواوەتیی دەسەڵاتە لە واقیعی ئابووری.
ئایا هاوکێشەی دراوی عێراق بە گۆڕینی فیزیکیی دینار دەگاتە سەقامگیری، یاخود شەپۆلێکی تری هەڵئاوسان و ڕاکردنی سەرمایە لە دەرگای ئابووریی وڵات دەدات؟
شارەزایانی ئابووری پێشبینی دەکەن کە بەرزکردنەوەی نرخی دۆلار بە تەنیا ناتوانێت چارەسەری کورتهێنانی پێکهاتەیی عێراق بکات. ئەگەر پرۆسەی سڕینەوەی سفرەکان و گۆڕینی دراو لە سەرەتای ساڵی 2027دا دەست پێبکات، ڕەنگە ڕووبەڕووی بەرەنگاربوونەوەی خێرای تۆڕە دارایییە نافەرمییەکان ببێتەوە کە هەوڵ دەدەن سەرمایەکانیان بەرەو کڕینی زێڕ و دراوی بیانی و کاڵای بەنرخ ئاراستە بکەن.
لە لایەکی ترەوە، مەزهەر محه‌ممه‌د ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی عه‌لی زه‌یدی، پێشنیازی ستراتیژییەکی نیشتمانی پێنج ساڵەی بۆ بووژاندنەوەی بازاڕی دارایی خستووەتە ڕوو تا ڕێگری لە سستبوونی ئابووری بکرێت. سەرکەوتنی هەر پلانێک پەیوەستە بە توانای ڕاستەقینەی دەسەڵات لە کەمکردنەوەی خەرجی ناپێویست و هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهات پێش ئەوەی بازاڕی هاوتەریب بە تەواوی لە کۆنترۆڵ دەربچێت.
