هەناردەکردنی نەوتی خاو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاستی پێش سەرهەڵدانی جەنگی تێپەڕاند، سەرەڕای بەردەوامیی هێرشەکان لە گەرووی هورمز و گرژییە سەربازییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران.
ئەمڕۆ ئاژانسە نێودەوڵەتییەکان بە پشتبەستن بە داتاکانی کۆمپانیای کێپلەر بۆ بەدواداچوونی کەشتیوانی بڵاویانکردەوە، قەبارەی هەناردەی ڕۆژانەی نەوتی وڵاتانی کەنداو و عێراق لە کۆتایی مانگی ئەیلوولدا لە نێوان 19.5 بۆ 22.5 ملیۆن بەرمیل بووە و ئاستی پێش جەنگی تێپەڕاندووە.
بەپێی زانیارییەکان، چالاککردنی ڕێڕەوە بەدیلەکان لە لایەن سعودیەوه لە ڕێگەی هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا بەرەو بەندەری یەنبەع لەسەر دەریای سوور و هێڵی بۆریی ئیمارات بەرەو بەندەری فەجیرە لە دەرەوەی گەرووی هورمز، ڕۆڵی سەرەکییان لە بەرزبوونەوەی هەناردەدا هەبووە.
هاوکات لەگەڵ زیادبوونی هەناردە و بڕیاری وڵاتانی کۆمەڵەی حەوت بۆ بەکارهێنانی یەدەگی ستراتیژی، نرخی نەوتی خاوی برێنت بە ڕێژەی 0.7% دابەزی و گەیشتە 101.5 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، لە کاتێکدا دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی واشنتن و تاران لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و ئاسایشی گەرووی هورمز بەردەوامییان هەیە.
گەرووی هورمز پێش سەرهەڵدانی جەنگ لە 28ی شوباتدا ڕۆژانە ڕێڕەوی پەڕینەوەی نزیکەی 125 کەشتیی بازرگانی گەورە بوو کە 20%ی پێداویستی نەوت و گازی شلی جیهانیان دابین دەکرد.
چۆن هەناردەی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەژێر ئاگری مووشەک و گەمارۆی دەریاییدا ژمارەی پێوانەیی پێش جەنگ دەشکێنێت؟
سەرەڕای بەردەوامی پێکدادانە سەربازییەکان لە گەرووی هورمز، هەناردەی نەوتی خاوی ناوچەکە لە هەفتەی کۆتایی مانگی ئەیلوولی 2026 ئاستی پێش هەڵگیرسانی جەنگی تێپەڕاند. ئەم بازدانە له‌ناكاوه هاوکێشە ئابووری و سەربازییەکانی نێوان واشنتن و تاران دەخاتە قۆناغێکی نوێی گرژیی و ئاڵۆزییه‌وه.
کەشتییە نەوتهەڵگرەکان لە ڕۆژانی کۆتایی مانگی ئەیلوول و سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی 2026، بە پاراستنی سەربازیی ئەمریکا و سوودوەرگرتن لە هێڵە وشکانییەکان، ڕۆژانە زیاتر لە 22 ملیۆن بەرمیل نەوتیان گەیاندووەتە بازاڕەکان. ئەم گۆڕانکارییە خێرایە لە کاتێکدایە کە هەردوو لایەنی شەڕ لە دۆخێکی نادیار و نادڵنیایی گەورەدا دەژین.
قەبارەی ڕاستەقینەی ئەو شلە نەوتی و گازییانە چەندە کە لەژێر گەمارۆی گەرووی هورمز دەرباز دەبن؟
بەپێی داتاکانی دەزگای کێپلەر بۆ چاودێریی کەشتیوانی، لە نێوان 24 تا 29ی مانگی ئەیلوولدا هەناردەی نەوتی خاو لە نێوان 19.5 ملیۆن بۆ 22.5 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بووە. ئەم ئاستە بەرزترە لە تێکڕای ڕۆژانەی پێش جەنگ لە نێوان مانگی ئازاری 2025 تا شوباتی 2026 کە 18 ملیۆن بەرمیل بووە.
لە هەفتەی کۆتایی مانگی ئەیلوولدا، کۆی گشتی نەوتی خاو، بەرهەمە پاڵێوراوەکان، ماددە کیمیایییەکان و شلە ناگازییەکان گەیشتووەتە 22.4 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا. لە لایەکی ترەوە، تێکڕای هەناردەی حەوت ڕۆژەی نەوتی خاو لە 1ی مانگی تشرینی یەکەمدا 18.5 ملیۆن بەرمیل بووە. هەناردەی گازی سروشتیی شلکراویش گەیشتووەتە بەرزترین ئاستی مانگانەی خۆی لە دوای مانگی شوباتەوە.
دەزگای ماریسکس بۆ ئاسایشی دەریایی ڕایگەیاندووە کە لە گەرووی هورمز و دەوروبەری لانیکەم 7 هێرش بۆ سەر کەشتییەکان تۆمار کراون، لەوانە پێکرانی کەشتیی گەورەی کازمیەی 3 لە 1ی تشرینی یەکەمدا بە مووشەکێکی نەزانراو. ئەم هەڕەشانە وایان کردووە بەشێک لە کەشتییەکان ئامێری ناسینەوەی خۆکار بکوژێننەوە، هاوکات سعودیە لە ڕێگەی هێڵی بۆریی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا بەرەو بەندەری یەنبەع لە دەریای سوور و ئیمارات لە ڕێگەی بەندەری فۆجەیرەوە هەناردەکردنیان پاراستووە. بەم هۆیەوە نرخی نەوتی برێنت بە ڕێژەی 0.7% دابەزی بۆ 101.5 دۆلار و خاوی تەکساس بە ڕێژەی 1.35% دابەزی بۆ 89.88 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک.
ئایا کۆشکی سپی مەرجە دەریایییەکانی تاران پەسەند دەکات، یان ناکۆکی لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی کۆتایی بە هەموو دەرفەتێکی ئاشتی دەهێنێت؟
کۆشکی سپی بە سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ پێداگری دەکات کە هەر ڕێککەوتنێک دەبێت پرۆگرامی ئەتۆمی ئێران لەخۆ بگرێت، هاوکات ئامادەیی خۆی بۆ کەمکردنەوەی سزاکان و ئازادکردنی سامانی سڕکراوی ئێران تەنیا بەستووەتەوە بە پێشکەوتنی بەرچاو لە دۆسیەی ئەتۆمیدا. سەرۆکی ئەمریکا جەخت دەکاتەوە کە گەمارۆی دەریایی لەسەر بەندەرەکانی ئێران بەردەوام دەبێت و ئەگەری هێرشی سەربازییش لە ئارادایە.
لە بەرانبەردا، محەممەد باقر قالیباف سەرۆکی پەرلەمانی ئێران ڕایگەیاندووە کە گەرووی هورمز ناکرێتەوە تا ئەو کاتەی 7 مەرجەکەی تاران جێبەجێ نەکرێن. ئیسماعیل بەقایی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێرانیش ڕەخنە لەوە دەگرێت کە وەڵامی ئەمریکا بۆ پێشنیازە حەوت ڕۆژەکەی تاران تەنیا لەسەر کێشەی ئەتۆمی چڕ بووەتەوە.
لە ناوخۆی تاراندا، قه‌یرانه ئابوورییەکان بوونەتە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی موحسین پاکنەژاد، وەزیری نەوتی ئێران، و دیاریکردنی حامید بۆفارد وەک سەرپەرشتیاری وەزارەتەکە. هاوکات محەممەد ئەکرەمی نیا، وتەبێژی سوپای ئێران، هەڕەشەی زیادکردنی مەودای مووشەکەکانی کردووە، بەوپێیەی هێزەکانی ئەمریکا 1000 کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی ئێران دوور کەوتوونەتەوە. چاودێرانی سەربەخۆش دووپاتی دەکەنەوە کە کەشتییە بازرگانییەکان ڕووبەڕووی مەترسیی ئەو مووشەکانە دەبنەوە کە بە شەپۆلی ناڕوونی ڕادارەکان ئاراستە دەکرێن.
ڕیشەی ئەم ململانێ وێرانکەرە بۆ کەی دەگەڕێتەوە و گەرووی هورمز چۆن بووە چەقی جەنگەکە؟
ململانێی ئێستا لە 28ی مانگی شوباتی 2026 بە هێرشی سەربازیی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران گەیشتە لووتکە. پێش ئەو بەروارە، ڕۆژانە نزیکەی 125 کەشتی بازرگانیی گەورە لە گەرووەکە تێپەڕ دەبوون، کە 20%ی نەوت و گازی شلکراوی جیهانیان دەگواستەوە.
ئێران لە مانگی حوزەیراندا یاداشتێکی لەگەڵ لایەنەکان تاوتوێ کرد و لە مانگەکانی دواییدا پلانی 7 ڕۆژەی بۆ کردنەوەی گەرووەکە پێشکەش کرد، بەڵام ناکۆکی لەسەر بەستنەوەی کێشەکە بە بەرنامەی ئەتۆمی ڕێگەی لە هەموو چارەسەرێک گرت. لە بەرانبەر گەمارۆی سەربازیی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران، تاران دەستی بە هێرشکردنە سەر ئەو کەشتییانە کرد کە مۆڵەتی ئەوان وەرناگرن.
بەراورد بە مانگەکانی سەرەتای جەنگ، وڵاتانی کەنداو و عێراق توانیویانە بە پاراستنی سەربازیی ئەمریکا و بووژاندنەوەی هێڵە وشکانییەکان ئاستی هەناردە بەرز بکەنەوە، ئەم هەنگاوە نەوتی ئێرانی بەتەواوی لە بازاڕ دابڕیوە، لە کاتێکدا وڵاتانی تر زیانەکانی سەرەتای جەنگیان قەرەبوو کردووەتەوە.
ئایا جیهان لە قەیرانی پچڕانی وزە ڕزگاری بووە یان گەڕێکی نوێ لە تەقینەوەی سەربازی بەڕێوەیە؟
شارەزایانی کەرتی وزە پێشبینی دەکەن کە بەردەوامی دابەزینی نرخی نەوت بۆ خوار 100 دۆلار پەیوەستە بە سەرکەوتنی هێڵە بەدیلەکان لە دەریای سوور و فۆجەیرە، بەڵام کشانەوەی بەردەوامی نەوتی ئێران لە بازاڕ و گرژییەکانی ناوخۆی تاران، ئەگەری پەرەسەندنی هێرشە دەریایییەکان بە کراوەیی دەهێڵێتەوە.
ئەگەر دانوستانە ناڕاستەوخۆکانی واشنتن و تاران نەگەنە سازش لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی، مەترسیی بەئامانجگرتنی ژێرخانی وزەی وڵاتانی کەنداو لەلایەن ئێرانەوە زیاتر دەبێت. لەم سیناریۆیەدا، بازاڕەکانی جیهان ڕووبەڕووی قه‌یرانێكی قورستری بەرزبوونەوەی نرخ دەبنەوە کە بەکارهێنانی نەوتی کۆگاکراوی وڵاتانیش ناتوانێت ڕایگرێت.
