وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لهبارهی ڕێگریکردن لە پەرتەوازەبوون و هەڵوەشانەوەی عێراق هۆشداریی دایە بەغدا و داوای كرد سەرجەم میلیشیا و گرووپە چەکدارەکان بێچەک بکرێن.
ئەمڕۆ مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە نیویۆرک ڕایگهیاند، واشنتن متمانەی تەواوی بە هەوڵەکانی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی چەک بە دەستی دەوڵەت.
هاوکات ئاماژەی بەوە کرد هێرشەکانی سەر ژێرخانی وزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەگەری زۆرە گرووپە چەکدارەکانی ناو عێراقیشی تێدا بەشدار بووبن.
وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە بەشێکی تری لێدوانەکانیدا ڕایگەیاند، دۆناڵد ترەمپ چەندین بژاردەی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ تاران لەبەردەستدایە کە بژاردەی سەربازیش دەگرێتەوە، هەروەها وڵاتەکەی پابەند دەبێت بە ڕێککەوتننامەی بەرگری لەگەڵ سعودیە و بە کراوەیی هێشتنەوەی ڕێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکان لە گەرووی هورمز.
عێراق لە دوای ساڵی 2003وە بەدەست فرەییی هێزی چەکدار و هەژموونی میلیشیاکانەوە دەناڵێنێت، و پرسی کۆنترۆڵکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا بە گەورەترین ئاستەنگی بەردەم سەقامگیریی سیاسی و ئەمنیی ئەو وڵاتە دادەنرێت.
ئایا هۆشدارییە نوێیەکەی واشنتن لەبارەی پارچەپارچەبوونی عێراق زەنگێکی مەترسیدارە بۆ هەڵوەشانەوەی یەکپارچەییی دەوڵەت، یان فشارێکی نوێیە بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی سەربازیی گرووپە چەکدارەکان لە ناوچەکەدا؟
واشنتن دۆسیەی کۆنترۆڵکردنی چەکی لە عێراق بەستەوە بە چارەنووسی مانەوەی دەوڵەتەکە وەک یەکەیەکی یەکگرتوو، لە کاتێکدا مەترسییەکانی پارچەپارچەبوونی وڵاتەکەی خستە بەردەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەم هەڵوێستە هاوکاتە لەگەڵ ئاڵۆزتربوونی قهیرانه ئەمنییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پەرەسەندنی ململانێ سەربازییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامی ئێران.
لە نیویۆرک و لە پەراوێزی کۆبوونەوەکانی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕێکەوتی 23ی ئەیلوولی 2026دا، مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، چوارچێوەی نوێی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپی بەرامبەر بەغدا و تاران ئاشکرا کرد. وتەکانی ڕوبیۆ دەستپێکی قۆناغێکی چارەنووسسازە لە پەیوەندییەکانی نێوان هاوپەیمانان و حکومەتی عێراق، بەتایبەت لە سایەی کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە خاکی عێراقدا.
تا چەند ژمارە و ئامارە سەربازی و دارایییەکان دەیسەلمێنن کە ململانێی چەکداری لە عێراقدا بووەتە بەشێک لە هاوکێشەیەکی گەورەتری ئاسایشی وزەی نێودەوڵەتی؟
بەپێی بەڵگەنامە فەرمییەکانی وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا، لە ماوەی یەک هەفتەی ڕابردوودا گرێبەستێکی گەورەی سەربازی بە بەهای 24.3 ملیارد دۆلار لەگەڵ عەرەبستانی سعودیە واژۆ کراوە، کە کڕینی 48 فڕۆکەی جەنگی پێشکەوتووی جۆری ئێف 35 لەخۆ دەگرێت. ئەم هەنگاوە دوای ئەوە هات کە هێرشە درۆنی و مووشەکییەکان بۆ سەر کێڵگە و ژێرخانی نەوتی ناوچەکە مەترسیی ڕاستەقینەیان بۆ سەر گهرووی هورمز دروست کرد، بە شێوەیەک کە تەنیا لە کەنداوی باشووری گهروهكه هێڵێکی سنوردار بۆ کەشتیوانی نێودەوڵەتی بە کراوەیی ماوەتەوە.
لە ڕەهەندی ناوخۆییی عێراقیشدا، پلانە پێشنیازکراوەکەی عەلی فالح زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، ئاماژە بە وەرچەرخانێکی کاتی دەکات کە سەرەتا لە قۆناغێکی 90 ڕۆژەی بێدەنگکردنی چەکەکان دەست پێدەکات، و بڕیارە تاوەکو ڕێکەوتی 30ی حوزەیرانی 2027 سەرجەم چەکە دەرەکییەکان بخرێنە ژێر ڕکێفی دەوڵەت. هاوکات لایەنە سیاسییەکان ڕۆژی 30ی ئەیلوولی 2026یان وەک وادەی ڕاگەیاندنی فەرمی خشتەی نوێی چەککردنی میلیشیاکان دیاری کردووە، ئەمەش پاش ئەوەی ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکان دەریانخستووە هێرشەکانی سەر کەرتی وزە لە ناوچەکەدا بە بەشداریی ڕاستەوخۆی گرووپە چەکدارەکانی ناو خاکی عێراق ئەنجام دراون.
کێ بەرپرسیارە لە پەراوێزخستنی سەروەریی دەوڵەت و چۆن لێدوانە دژبەیەکەکانی واشنتن، بەغدا و تاران کێبڕکێ لەسەر دیاریکردنی چارەنووسی ناوچەکە دەکەن؟
مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، کۆشکی سپی متمانەی بە هەوڵەکانی عەلی فالح زەیدی هەیە بۆ سەپاندنی سەروەریی یاسا، بەڵام جەختی کردەوە کە مانەوەی گرووپە چەکدارەکان عێراق بەرەو دابەشبوونێکی مەترسیدار لەسەر بنەمای نەتەوەیی و مەزهەبی دەبات. ڕوبیۆ ڕوونی کردەوە کە سەرۆک ترەمپ سەرجەم بژاردەکان، لەنێویاندا بژاردەی سەربازیی ڕاستەوخۆ، بە کراوەیی دەهێڵێتەوە لە ئەگەری بەردەوامبوونی هەڕەشەی گرووپە وابەستەکانی تاران بۆ سەر ئاسایشی کەنداو و دەوڵەتانی دراوسێ.
لە بەرامبەردا، ئیسماعیل بەقایی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، پاش کۆبوونەوەیەکی دوو کاتژمێری لە ڕێگەی نێوەندگیری قەتەرییەوە ڕایگەیاند، گەڕانەوە بۆ دانوستان مەرجدارە بە ڕاگرتنی گەمارۆی دەریایی و کۆتاییهێنان بە سزاکانی واشنتن. لە نێوخۆی ئێرانیشدا، ئاژانسی تەسنیم ڕەخنەی تووندی لە هەنگاوەکانی عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران گرت لە دۆسیەی دانوستان لەگەڵ نێردەی تایبەتی ئەمریکا، بەو پێیەی دەسەڵاتەکانی ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێرانی بەزاندووە. لە بەغداش نووری مالیکی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە چارەسەری کێشەی چەک تەنیا لە ڕێگەی دیالۆگ و چوارچێوەی دەستوورییەوە دەبێت، نەک لە ڕێگەی دەستێوەردانی سەربازیی دەرەکی.
بۆچی چەمکی به بەڵکانبوونی عێراق لە سهدهی نوێدا بەردەوام سەر هەڵدەداتەوە و چۆن لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا دەسەڵاتی میلیشیاکان جێگەی دامەزراوە فەرمییەکانی گرتەوە؟
کێشەی فرەچەکی لە عێراقدا بۆ ساڵی 2003 و دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو دەگەڕێتەوە، کاتێک سوپای پێشوو هەڵوەشێندرایەوە و بۆشایییەکی گەورەی ئەمنی دروست بوو کە لە لایەن هێزە حیزبی و مەزهەبییەکانەوە پڕ کرایەوە. لە ساڵی 2014 و بە هاتنی داعش، ئەم گرووپە چەکدارانە شەرعییەتی یاسایی و سەربازیی فراوانتریان بەدەست هێنا، بەڵام دوای کۆتاییهاتنی شەڕ، چەکەکانیان وەک ئامرازێکی سیاسی و ئابووری بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ناوخۆیی و هەرێمایەتییەکان مایەوە.
لە بەراوردکارییەکدا لەگەڵ ساڵانی پێشوو، ڕەوشی ئێستا گەیشتووەتە قۆناغێک کە کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەغدا دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەخت. جیاوازیی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە واشنتن بە ئاشکرا زاراوەی پارچهپارچهبوونی عێراقی بەکار هێناوە، کە هێمایە بۆ ئەزموونی جەنگە ناوخۆیییە خوێناوییەکانی 'یوگۆسلاڤیا'ـی پێشوو لە نەوەدەکاندا، و پێشبینیی دابەشبوونی دەوڵەتەکە بۆ چەند قەوارەیەکی ناکۆک دەکات ئەگەر سەرچاوەی بڕیاری سەربازی یەک نەخرێتەوە.
لە نێوان ئەگەری لێدانی سەربازیی ئەمریکا و جێبەجێکردنی کاتیی پلانی بێچەککردن، داهاتووی عێراق بە کام ئاڕاستەدا هەنگاو دەنێت؟
شارەزایانی ستراتیژی پێیان وایە کە ڕۆژانی داهاتوو و بەدیاریکراوی کۆتاییی مانگی ئەیلوول قۆناغێکی یەکلاکەرەوە دەبێت بۆ تاقیکردنەوەی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵ لە بەغدا. ئەگەر بەغدا نەتوانێت بەرنامەیەکی ڕوون و باوەڕپێکراو بۆ هەڵوەشاندنەوەی یەکجارەکیی گرووپە چەکدارەکان پێشکەش بکات، ئەگەری زۆرە خاکی عێراق ببێتە گۆڕەپانی پێكدادانی ڕاستەوخۆی هێزەکانی ئەمریکا لەگەڵ بنکەکانی سەر بە تاران.
ئاسۆی چارەسەری ئاشتییانە پەیوەستە بە سەرکەوتنی کەناڵە دیپلۆماسییە نهێنییەکانی نێوان واشنتن و تاران لە ڕێگەی دەوحەوە، هاوکات لەگەڵ توانای سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ ملکەچپێکردنی باڵە توندڕەوەکانی ناو ماڵی شیعی. بە پێچەوانەوە، بژاردەی سەربازی لە لایەن واشنتنەوە ڕێگاخۆشکەر دەبێت بۆ پەرتەوازەبوونی دامەزراوە دەوڵەتییەکان و عێراق دەخاتە ناو قۆناغێکی نادیار لە ململانێی هەرێمایەتی.
