ئاڵۆزییە سەربازییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران لە گهرووی هورمز قەیرانێکی قووڵی وزەی لەسەر ئاستی جیهان دروست کردووە، بە جۆرێک هاووڵاتییانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی بێبەنزینی بوونەتەوە و لە ئەمریکاش نرخی سووتەمەنی ژمارەی پێوانەییی مێژووییی شکاندووە.
ئەمڕۆ میدیا فەرمییەکانی ئێران و ناوەندە نێودەوڵەتییەکانی چاودێریی وزە بڵاویان کردەوە، بەهۆی پەککەوتنی گواستنەوەی نەوت و کێشەی پاڵاوگەکان، نرخی نەوت زیاتر لە 50% بەرز بووەتەوە و هەناردەکردنی سووتەمەنی تووشی پشێوی بووە.
لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەک سنە، مەریوان، کرماشان و سەقز، هاووڵاتییان ناچارن بۆ دەستکەوتنی کەمترین بڕی بەنزین سێ بۆ چوار کاتژمێر لە نۆرەدا بوەستن.
بهپێی زانیارییهكان، بڕی پێدانی بەنزین کەم کراوەتەوە و لە بازاڕی ڕەشدا نرخی دەبەیەکی 20 لیتری گەیشتووەتە سێ ملیۆن تمەن.
لەلایەکی ترەوە، سەید محەممەد بەتحایی، سەرۆکی ڕێکخراوی کاروباری کۆمەڵایەتی لە تاران، ڕاپۆرتێکی نهێنیی لەبارەی لێکەوتە مەترسیدارە کۆمەڵایەتییەکانی گرانبوونی بەنزین ئاراستەی سەرۆکی هەرسێ دەسەڵاتەکەی ئێران کردووە و هۆشداریی لە تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکان داوە.
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش، تێکڕای نرخی هەر گالۆنێک بەنزین بۆ 4.48 دۆلار و گازوایل بۆ 6.45 دۆلار بەرز بووەتەوە کە بەرزترین ئاستە لە مێژووی ئەو وڵاتەدا تۆمار کرابێت.
دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا داکۆکی لەم لێکەوتە ئابوورییانە کرد و گرانیی سووتەمەنیی بە 'باجێکی کەم' وەسف کرد بۆ بەرگرتن لە دەستڕاگەیشتنی تاران بە چەکی ئەتۆمی.
ڕاپرسییە نوێیەکان لە ئەمریکا دەریدەخەن کە 61%ی دەنگدەران نیگەرانیی قووڵی خۆیان لە گرانیی سووتەمەنی دەربڕیوە، ئەمەش فشارێکی گەورەی لەسەر هەڵبژاردنە بەراییەکانی مانگی تشرینی دووەم دروست کردووە.
قەیرانی ئێستای سووتەمەنی دەرخەری دوو مۆدێلی تەواو جیاوازە؛ لە ئێران حکومەت بە دانی یارمەتیی دارایی نرخی بەنزین بە نزم دەهێڵێتەوە بەڵام خەڵک بەنزینی دەست ناکەوێت، لە ئەمریکاش بەهای سووتەمەنی بەپێی بازاڕی جیهانی و باج دیاری دەکرێت و هاووڵاتییان باجە گرانەکەی لە گیرفانی خۆیان دەدەن.
ئایا تەقینەوەی نرخی سووتەمەنی و وشکبوونی وێستگەکان لە دوو جەمسەری نەیاری جەنگدا، نیشانەیەکی قەیرانێکی کاتیی بازاڕە یان دەستپێکی داڕمانی هاوسەنگیی ئابووریی نێودەوڵەتییە؟
هەڵگیرسانی شەڕی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران لە ڕێکەوتی 28ی شوباتی 2026، سیستەمی دابەشکردنی وزەی جیهانی تووشی قهیران کردووە و لێکەوتەکانی لە یەک کاتدا گەیشتوونەتە ناوچە پەراوێزخراوەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و سەر شەقامە سەرەکییەکانی شارە گەورەکانی ئەمریکا. ئەم قەیرانە نەک تەنیا کەرتی گواستنەوە، بەڵکوو سەقامگیریی کۆمەڵایەتی لە تاران و هاوکێشەی سیاسیی هەڵبژاردنەکانی لە واشنتن ڕووبەڕووی لێژییەکی مەترسیدار کردووەتەوە.
لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هاووڵاتییان لە دۆخێکی پڕ لە چاوەڕوانیی درێژخایەندا ژیان بەسەر دەبەن و بۆ دەستکەوتنی چەند لیترێک سووتەمەنی ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە بوونەتەوە. لە هەمان کاتدا لە ئەمریکا، گەیشتنی نرخی گازوایل و بەنزین بە ژمارەی پێوانەیی، بووەتە خاڵی وەرچەرخان لە ناکۆکییە سیاسییەکانی پێش هەڵبژاردنی خولی نوێی کۆنگرێس. ڕەهەندی ئەم قەیرانە جوگرافیایەکی فرەوان دەگرێتەوە کە لە گەرووی هورمزەوە دەست پێدەکات و تا کێڵگە کشتوکاڵییەکانی کالیفۆرنیا و پاڵاوگەکانی ڕووسیا پەلوپۆ دەهاوێژێت.
قەبارەی ڕاستەقینەی زیانە دارایییەکان و قووڵیی قەیرانی سووتەمەنی لە ڕوانگەی ئامارەكانهوه چەندەیە، و چۆن جووڵەی ڕۆژانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا ڕۆژئاوا پەکخستووە؟
داتاکانی بازاڕی نێودەوڵەتیی وزە دەریدەخەن کە نرخی نەوتی خاو لە دەستپێکی جەنگەکەوە بە ڕێژەی زیاتر لە 50% بەرز بووەتەوە، چونکە گەرووی هورمز کە پێشتر 20%ی نەوت و گازی جیهانی پێدا تێپەڕ دەبوو، ئێستا جووڵەی بازرگانیی تێدا پەککەوتووە. ئەم شۆکە لە ناوخۆی ئێران بووەتە هۆی دروستبوونی نۆرەی 3 بۆ 4 کاتژمێری لە شارەکانی سنە، مەریوان، کرماشان، سەقز، ئاودانان و مەهاباد. حکومەت بۆ ڕاگرتنی کورتهێنان، نرخی بەنزینی ئازادی لە 5 هەزار تمەنەوە بۆ 10 هەزار تمەن (100 هەزار ڕیاڵ) بۆ هەر لیترێک بەرز کردووەتەوە، بەڵام ئەم بڕیارە بازاڕی ڕەشی هێندەی تر تەقاندووەتەوە و نرخی دەبەیەکی 20 لیتری گەیاندووەتە 2 بۆ 3 ملیۆن تمەن.
لەلایەکی ترەوە، بەپێی ئامارەکانی کۆمەڵەی ئۆتۆمبێلی ئەمریکی (AAA)، تێکڕای نرخی بەنزین لە ئەمریکا گەیشتووەتە 4.48 دۆلار بۆ هەر گالۆنێک، لە کاتێکدا ساڵی ڕابردوو لەم کاتەدا 3.19 دۆلار بووە. دۆخی گازوایل کارەساتبارترە و بە گەیشتنی بە 6.45 دۆلار بۆ هەر گالۆنێک، بەرزترین ئاستی لە مێژووی ئەمریکادا تۆمار کردووە، تەنانەت لە هەندێک وێستگەی کالیفۆرنیا ژمارەکە گەیشتووەتە 9.99 دۆلار. ئەم بازدانە بێوێنەیە، لە کاتێکدایە کە کۆگاکانی بەنزینی ئەمریکا بۆ 207.7 ملیۆن بەرمیل دابەزیون، کە نزیکەی 5% بۆ 10 ملیۆن بەرمیل لە خوار تێکڕای 5 ساڵی ڕابردووەوەیە.
ئەم قهیرانه زنجیرەی دابینکردنی خۆراک و ئاسایشی ئابووریی ڕووبەڕووی هەڕەشە کردووەتەوە، بەتایبەت کە کەرتی کشتوکاڵ پێ دەنێتە وەرزی دروێنەوە و بەرزبوونەوەی نرخی گازوایل دەستبەجێ بەهای بەرهەمە سەرەکییەکان گران دەکات. ڕاپرسییەکی فۆکس نیوز دەریدەخات کە 61%ی دەنگدەرانی ئەمریکا نرخی سووتەمەنی بە کێشەیەکی گەورەی بژێویی خۆیان دەزانن، و 63% پێیان وایە ئیدارەی ئێستا بارودۆخی ئابووریی بەرەو خراپتر بردووە. لە ئەوروپا و ئاسیاش، کەمبوونەوەی هەناردەی سووتهمهنی ڕووسیا بەهۆی پەککەوتنی پاڵاوگەکانی، بڕی سووتەمەنیی بەردەستی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هێندەی تر سنووردار کردووە.
سەرکردە سیاسییەکان چۆن پاساو بۆ ئەم باجە ئابوورییە قورسە دەهێننەوە، و زیانپێکەوتووان و چاودێرانی سەربەخۆ چۆن لە بەرپرسیارێتیی دابەشکردنی قەیرانەکە دەڕوانن؟
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە گوتارێکیدا لە کارۆلاینای باکوور، بە شێوەیەکی ئاشکرا بەرگریی لە تێكچووی ئابووریی جەنگەکە کرد و ڕایگەیاند، بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی باجێکی کەمە بۆ ڕێگریکردن لە دەستگەیشتنی تاران بە چەکی ئەتۆمی. هاوکات کۆشکی سپی داوای لە وەزارەتی داد کردووە لێکۆڵینەوە لە قۆستنەوەی نرخ لەلایەن کۆمپانیا نەوتییەکانەوە بکات، بەڵام ئەم پاساوانە نەبوونەتە مایەی دڵنەواییی دەنگدەران لە ویلایەتە یەکلاکەرەوەکانی وەک تێکساس، میشیگان و ئاریزۆنا. شیکارکارانی وەک کریس ویلسۆن جەخت لەوە دەکەنەوە کە نرخی سووتەمەنی کاریگەرییەکی دەروونیی ڕاستەوخۆی لەسەر سندووقەکانی دەنگدان هەیە چونکە ڕۆژانە بەرچاوی خەڵک دەکەوێت.
لە تاران، کاربەدەستانی باڵا ترسی خۆیان لە کاردانەوەی جەماوەری ناڕازی ناشارنەوە؛ سەید محەممەد بەتحایی، سەرۆکی ڕێکخراوی کاروباری کۆمەڵایەتیی ئێران ئاشکرای کردووه، ڕاپۆرتێکی نهێنیی وردیان لەسەر مەترسییە کۆمەڵایەتییەکانی گرانکردنی بەنزین داوەتە سەرۆکی دەسەڵاتە باڵاکان. ناوبراو هۆشداریی داوە کە بڕیارە ئابوورییەکان دەکرێت ببنە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی گشتی، هەرچەندە عەلی قائی پەنا، جێگری جێبەجێکاری سەرۆککۆماری ئێران هەوڵی دا دەنگۆی بەنزینی 80 هەزار تمەنی ڕەت بکاتەوە. لە بەرانبەردا، شۆفێرانی ناوچە کوردستانییەکان و شارەزایانی کۆمەڵایەتی باس لەوە دەکەن کە سنووردارکردنی بەشەبەنزین و ناچارکردنی خەڵک بە پەنابردنیان بۆ بازاڕی ڕەش، گوشارێکی دەروونی و داراییی تاقەتپڕوکێنی خستووەتە سەر خێزانەکان.
هاوکات لە کەرتی دارایی و نەوتدا، ناکۆکییەکی قووڵ لەسەر دەستکەوتەکان هەیە؛ لە کاتێکدا کۆمپانیاکانی وەک بی پی و تۆتال ئێنێرجیز بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان قازانجیان بە ڕێژەی 30% تا دوو هێندە زیادی کردووە، کۆمپانیای ئیکسۆن مۆبیلی ئەمریکی بەهۆی پەککەوتنی گەیاندنی نەوت و گرێبەستە دارایییەکان تووشی داڕمانی 45%ی قازانجەکانی بووەتەوە. دارین وودز، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئیکسۆن ڕایگەیاندووه، 15%ی بەرهەمهێنانی کۆمپانیاکەیان بەهۆی جەنگەوە زیانی پێ گەیشتووە. ئابووریناسان پێیان وایە مۆدێلی یارمەتیدانی حکومەتی ئێران بۆ سووتەمەنی شکستی هێناوە و مۆدێلی باج و بازاڕی ئازادی ئەمریکاش هاووڵاتیی ئاساییی خستووەتە ژێر باری گرانیی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان.
ڕەگوڕیشەی جیاوازیی سیستەمی نرخی سووتەمەنی لە نێوان تاران و واشنتندا بۆ کەی دەگەڕێتەوە، و جەنگی 2026 چۆن درزە شاردراوەکانی هەردوو ئابووریی دەرخست؟
مێژووی پەنابردنی ئێران بۆ یارمەتیدانی داراییی سووتەمەنی، دەگەڕێتەوە بۆ چەندین دەیەی ڕابردوو کە تێیدا دەسەڵاتداران بۆ ڕێگریکردن لە ناڕەزایەتیی شەقام، نرخی بەنزینیان بە دەستکردی بە نزمترین ئاست لەسەر ئاستی جیهان هێشتووەتەوە. ئەم سیاسەتە لە ساڵانی 2019 و دواتریشدا بووە هۆی تەقینەوەی توندوتیژی کاتێک دەوڵەت هەوڵی کەمکردنەوەی یارمەتییەکانی دا. لە لایەکی ترەوە، ئەمریکا لە مێژووی هاوچەرخیدا پشتی بە میکانیزمی بازاڕی ئازاد بەستووە و جیا لەوەش باجی فیدراڵی بە بڕی 18.4 سەنت و باجی ویلایەتەکان بە بڕی زیاتر لە 33 سەنت بۆ هەر گالۆنێک دەخاتە سەر بەنزین.
پێش هەڵگیرسانی جەنگ لە 28ی شوباتدا، تێکڕای نرخی بەنزین لە ئەمریکا 2.98 دۆلار بوو و ڕۆژانە دەیان ملیۆن بەرمیل بە ئاسانی لە گەرووی هورمزەوە هەناردە دەکران. لە ماوەی کەمتر لە 7 مانگدا، پەلاماردانی کەشتییە نەوتییەکان و گەمارۆدانی بەندەرەکانی ئێران لەلایەن کەشتیگەلی ئەمریکاوە، هاوکێشەکەی بە تەواوی هەڵگێڕایەوە. لە ڕابردوودا واشنتن لە کاتی قهیرانهكاندا پەنای بۆ زیادکردنی هەناردە لە ڕێگەی کەنداوی مەکسیکەوە دەبرد، بەڵام ئەم جارە تەنانەت ریکۆردی هەناردەی 8.7 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا نەیتوانیوە بەرگری لە هەڵکشانی نرخەکان لە ناوخۆدا بکات.
بەراوردکردنی ڕەوشی ئێستا لەگەڵ ساڵانی پێشوو دەریدەخات کە کەلێنی نێوان خەرجیی سووتەمەنیی هاووڵاتییەکی ئێرانی و ئەمریکی بهم شێوهیهیه: لە ئێران هاووڵاتییەک بۆ بەنزینی ئازاد تەنیا نزیکەی 4 سەنت بۆ هەر لیترێک دەدات، لە کاتێکدا لە ئەمریکا زیاتر لە 1.18 دۆلار بۆ هەر لیترێک خەرج دەکرێت. سەرەڕای ئەم جیاوازییە ڕووکەشە، هەردوو سیستەمەکە گەیشتوونەتە لێواری داڕمان؛ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هەرزانیی بەنزین نەبووەتە هۆی بوونی سووتەمەنی و وێستگەکان چۆڵن، لە ئەمریکاش خەرجیی ساڵانەی 1.3 تریلیۆن دۆلاریی سووتەمەنی بڕستی لە گیرفانی بەکارهێنەران بڕیوە.
ئایا كاریگهریی هەڵبژاردنی کۆنگرێس لە واشنتن و ترسی تەقینەوەی ئەمنیی لە تاران دەبنە هۆی شکاندنی دۆخی بنبەستی گەرووی هورمز، یان شەپۆلی داڕمانە ئابوورییەکە فراوانتر دەبێت؟
شیکارکارانی نێودەوڵەتیی بواری وزە پێشبینی دەکەن کە ئەگەر ئاگربەستی ئێستا نەبێتە هۆی کردنەوەی هەمیشەییی گەرووی هورمز، نرخی نەوت لە سەرووی 100 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک جێگیر دەبێت. بەپێی بۆچوونی پسپۆڕانی وەک مات سمیس، پڕکردنەوەی کۆگاکانی ئەمریکا و دەستپێکردنەوەی هەناردەی کێڵگەکانی کەنداو لانیکەم دوو مانگی پێویستە تەنانەت دوای وەستانی تەواوەتیی پێکدادانەکانیش. لە دۆخێکی وەهادا، ڕێژەی هەڵاوسان لە وڵاتانی پیشەسازی لە وەرزی زستاندا بەرز دەبێتەوە و کۆتاییهێنان بە قەیرانی گازویل لە کەرتی بارھەڵگرتن و گواستنەوەدا مەحاڵ دەبێت.
لە بەرەی ناوخۆی ئێرانیشدا، دەرئەنجامەکان زۆر مەترسیدارتر دەردەکەون؛ پسپۆڕانی کۆمەڵایەتی هۆشداری دەدەن کە ناکارامەییی بەڕێوەبردن لە ناوچه كوردییهكان (ڕۆژههڵاتی كوردستان) و گەرمبوونی بازاڕی ڕەش لە سنوورەکان، دەتوانێت جڵەوی ناڕەزایەتییەکان لە دەستی دەزگا ئەمنییەکان دەربێنێت. چارەسەری ڕاستەقینە بەندە بە سازشی سیاسیی نێوان تاران و واشنتن بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی فەرمیی نەوت و هەڵگرتنی گەمارۆی سەر بەندەرەکان. بە پێچەوانەوە، سووتەمەنی وەک چەکێکی دووسەرە دەمێنێتەوە کە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە شێوەی ڕیزی چاوەڕوانی و هەژاری، و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش بە شێوەی باجی قورس و سزای دەنگدەران لە سندووقەکانی دەنگداندا دەتەقێتەوە.
