تیژڕەویی لە لێخوڕیندا لە ڕوانگەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە، دەچێتە خانەی خۆکوژی و مامۆستایەکی ئایینی حوکمی شەرعیی سەرپێچیکردنی یاساکانی هاتووچۆ ئاشکرا دەکات.
دکتۆر عیماد گوانی لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا لەگەڵ پایتەخت میدیا هۆشداریی لەبارەی دەرئەنجامە شەرعییەکانی پابەندنەبوون بە یاساکانی سەلامەتیی هاتووچۆ خستە ڕوو و ڕایگەیاند، لێخوڕینی ئۆتۆمبێل بە تیژڕەویی و سەرپێچیکردنی یاساکانی هاتووچۆ، لە ڕوانگەی ئیسلامەوە گوناهێکی گەورەیە و ئەگەر کەسێک بە حەڵاڵی بزانێت دەچێتە بازنەی کوفرەوە.
ئەو مامۆستا ئایینییە ڕوونی دهكاتهوه کە پاراستنی گیان یەکێکە لە پێنج مەبەستە سەرەکییەکەی شەریعەتی ئیسلام و مرۆڤ بۆی نییە بە ئارەزووی خۆی جەستە و ژیانی خۆی یان هاووڵاتییان بخاتە مەترسییەوە.
ئاماژهی بهوهش كردووه، ئەگەر کەسێک بەهۆی خێراییی زیادەوە گیانی لەدەست بدات وەک خۆکوژ هەژمار دەکرێت، ئەگەر ببێتە هۆی مردنی کەسێکی دیکەش، بەپێی مەبەستەکەی وەک کوشتنی بەئەنقەست یان کوشتنی بەهەڵە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت.
ئەم لێدوانە لە کاتێکدایە کە بەپێی ئامارە فەرمییەکان، جێبەجێکردنی سیستەمی نوێی کامێراکانی چاودێری لە هەرێمی کوردستاندا ڕێژەی قوربانییانی بە ڕێژەی 50% دابەزاندووە، هاوکات لە عێراقیش تیژڕەویی هۆکاری سەرەکیی 74.6%ی ڕووداوەکان بووە.
ئایا شەقامەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق بوونەتە گۆڕەپانی خۆکوژییەکی بەکۆمەڵ، یان ڕێساکانی شەرع و یاسا دەتوانن ڕێگری لەم خوێنڕشتنە بەردەوامە بکەن؟
لە کاتێکدا ئامارەکانی گیانلەدەستدان بەهۆی ڕووداوەکانی هاتووچۆوە لە سەرووی هەموو پێوەرە جیهانییەکانەوە پۆلێن دەکرێن، هاوکێشەی تیژڕەویی لە سەرپێچییەکی سادەی یاسایییەوە دەگوازرێتەوە بۆ بەرپرسیارێتییەکی قورسی شەرعی و نائەخلاقی له ئایینی ئیسلامدا. شۆفێران لە نێوان یاسا مەدەنییەکان و حوکمە شەرعییەکاندا ڕووبەڕووی لێکەوتەی مەترسیدار دەبنەوە، بە تایبەت کاتێک سەرپێچیی خێرایی بە تاوانی ئەنقەست و لەدەستدانی بەهاکانی ژیان لەقەڵەم دەدرێت.
لە نوێترین لێکۆڵینەوەی مەیدانی لە پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی و دهۆک، هاوتەریب لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی عێراق دەری دەخات کە ململانێی نێوان سیستەمی چاودێریی پێشکەوتوو و سەرکێشیی تاکەکان گەیشتووەتە قۆناغێکی یەکلاکەرەوە. ئەم کێشەیە تەنیا پرسێکی ئەمنی و هاتووچۆ نییە، بەڵکوو ڕەهەندێکی قووڵی کۆمەڵایەتی، دارایی و دەروونی وەرگرتووە کە ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە ئاسایشی تاک دەکات.
قەبارەی ڕاستەقینەی ئەم کارەساتە مرۆیییە لەسەر شەقامەکان چەندە، و داتاکان چ نهێنییەکی خوێناوی ئاشکرا دەکەن؟
بەپێی نوێترین داتاکانی دەزگای ناوەندیی ئاماری عێراق، لە ساڵی 2025دا کۆی گشتیی 11948 ڕووداوی هاتووچۆ تۆمار کراون، کە بوونەتە هۆی گیانلەدەستدانی 2351 هاووڵاتی و برینداربوونی 11564 کەسی دیكه. تێبینی دەکرێت کە 81.5%ی قوربانییانی گیانلەدەستدان لە ڕەگەزی نێر بوون، لە کاتێکدا ڕێژهی مێینە 18.5% بووە، ئەمەش زیانێکی گەورە بە هێزی کاری ناوخۆیی دەگەیەنێت.
لە هەرێمی کوردستاندا و لە ماوەی 8 مانگی یەکەمی ساڵی 2025دا، پارێزگای سلێمانی بە تۆمارکردنی 678 ڕووداو، 126 حاڵەتی گیانلەدەستدان و 2600 بریندار لە پێشەنگی پارێزگاکاندایە، هاوکات پزیشکی دادی سلێمانی کۆی گیانلەدەستدانی هەمان ساڵی بە 226 کەس خەمڵاندووە. لە هەمان ماوە و ڕێکەوتدا هەولێر 346 ڕووداو و 53 گیانلەدەستدان، و دهۆک 457 ڕووداو و 56 گیانلەدەستدانی هەبووە، کە کۆی گشتیی قوربانییان ئاستێکی مەترسیدار نیشان دەدات.
شیکارییە تەکنیکییەکان دەیسەلمێنن کە كهمتهرخهمی مرۆیی، بە تایبەت تیژڕەویی و بەکارهێنانی مۆبایل، هۆکاری 74.6%ی ڕووداوەکانی لێخوڕین بووە، لە کاتێکدا کێشەی تەکنیکیی ئۆتۆمبێل 11.2% و خراپیی ڕێگاکان تەنیا 6.5%ی هۆکارەکان بوون. ئەم دۆخە ساڵانە سەدان ملیۆن دۆلار زیانی دارایی بە ژێرخانی گشتی و سامانی تاکەکەسی دەگەیەنێت، جیا لەوەی کە بارگرانییەکی قورس دەخاتە سەر نەخۆشخانەکان و خزمەتگوزارییە فریاگوزارییەکان.
لە ماوەکانی پێشووتردا هێمن میرانی، بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند، کە بەهۆی جێبەجێکردنی سیستەمی نوێی کامێراکانی خێراییی خاڵ بۆ خاڵ و توندوتۆڵکردنی ڕێنمایییەکان، ڕێژەی ڕووداوەکان 50% و ڕێژەی گیانلەدەستدانیش زیاتر لە 60% کەمی کردووە.
لە بەرامبەردا، فەریق عودەی سەمیر حەلیم، بەڕێوەبەری گشتیی هاتووچۆی عێراق، ئاماژە بەوە دەکات کە هەرچەندە ڕووداوە گشتییەکان لە ساڵی 2026 بۆ 1474 کەمی کردووە، بەڵام گیانلەدەستدانی 10 کارمەندی هاتووچۆ لە سێ مانگی سەرەتادا مەترسیی گوێنەدانی شۆفێران نیشان دەدات.
لە ڕوانگەی ئایینییەوە، دکتۆر عیماد گوانی مامۆستای ئایینی ڕایدەگەیەنێت کە تیژڕەویی لە شەریعەتی ئیسلامدا تاوانێکی گەورەیە و پاراستنی نەفس لە پێنج مەبەستە باڵاکەی ئایینە. ناوبراو ڕوونی دەکاتەوە ئەگەر شۆفێر بەهۆی خێراییی نائاسایییەوە خۆی بکوژێت حوکمی خۆکوژی بەسەردا دەسەپێت، و ئەگەر ببێتە هۆی کوشتنی کەسێکی تر، بەپێی نەریتی شەرع وەک کوشتنی بەئەنقەست یان کوشتنی بەهەڵە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت کە قبووڵکراو نییە.
چاودێرانی سەربەخۆ و شۆفێران لە کاتێکدا دان بە گرنگیی سزاکاندا دەنێن، بەشێکیان هێشتا ڕەخنە لە دانانی کامێراکان دەگرن و بە ئامرازی کۆکردنەوەی داهاتی دەزانن. پسپۆڕانی تەندروستی و کۆمەڵایەتیش دووپاتی دەکەنەوە کە بێباکیی شۆفێران بەرامبەر ژیانی هاووڵاتییان کاتێک سنووردار دەبێت کە هۆشیاریی تاک و توندیی سزاکان هاوتەریب بن.
ڕەگوڕیشەی ئەم قەیرانە بۆ کەی دەگەڕێتەوە، و بۆچی سەرەڕای پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا هێشتا ڕێگاکان مەترسیدارن؟
مێژووی ئەم کارەساتانە بۆ زیادبوونی بێسەروبەری ژمارەی ئۆتۆمبێل دوای ساڵی 2003 لە عێراق و هەرێمی کوردستان دەگەڕێتەوە، کە هۆکار بوو بۆ ئەوەی ڕێژەی بەکارهێنەرانی ڕێگاوبان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرز ببێتەوە. بۆ نموونە لە پارێزگای هەولێر لە ساڵی 2018دا 265 حاڵەتی گیانلەدەستدان هەبووە، و لە دهۆک هەمان ساڵ بە تۆمارکردنی 117 مردوو و 1115 بریندار وەک خوێناویترین قۆناغ دەستنیشان کراوە.
لە ساڵی 2021دا نەتەوە یەکگرتووەکان دەستپێشخەرییەکی نێودەوڵەتیی ڕاگەیاند کە وڵاتانی پابەند دەکرد تا ساڵی 2030 ڕێژەی ڕووداوەکان بە ڕێژەی 50% کەم بکەنەوە. بەراوردکارییەکان دەریدەخەن کە سلێمانی لە ساڵی 2021دا لووتکەی کارەساتی بەخۆیەوە بینی کاتێک 231 کەس گیانیان لەدەست دا و 3752 کەسیش بریندار بوون، بەڵام جێبەجێکردنی قۆناغ بە قۆناغی کامێراکانی چاودێری لە ساڵانی 2024 و 2025 دەرئەنجامی ئەرێنیی بەدەستەوە دا.
کێشە سەرەکییە مێژوویییەکە لە نەبوونی مەرجی توندوتۆڵیی ئۆتۆمبێلە هاوردەکراوەکان و خراپیی ڕێگاوبانە دێرینەکاندا خۆی مەڵاس دابوو. هاوکات بڵاوبوونەوەی خێرای مۆبایلی زیرەک لەم دەیەدا هۆکارێکی نوێ بوو کە سەرنجی شۆفێرانی پەرت دەکرد و ڕێژەی پێکدادانی کتوپڕی لە کاتژمێرەکانی نێوان 6ی بەیانی بۆ 6ی ئێوارە چەندین هێندە زیاد کرد.
ئایا سیستەمە ئەمنییە نوێیەکان دەتوانن کۆتایی بە مەرگی سەر شەقامەکان بهێنن، یان داهاتوو ڕووبەڕووی قەیرانی دیکەمان دەکاتەوە؟
شارەزایانی هاتووچۆ پێشبینی دەکەن کە بەردەوامیی جێبەجێکردنی سیستەمی خاڵ بۆ خاڵ و بەستنەوەی سەرپێچییەکان بە سزای شەرعی و کۆمەڵایەتییەوە، ببێتە هۆی دابەزینی زیاتری قوربانییان لە ساڵی 2026دا. لەگەڵ ئەوەشدا ئاسۆی چارەسەر لەوەدایە کە دامەزراوە ئایینییەکان و پەروەردەیییەکان لە پاڵ وەزارەتی ناوخۆدا بەشداری لە گۆڕینی کولتووری لێخوڕیندا بکەن. ئەگەر سزای سەرپێچییەکان وەک بەربەستێکی ئاکاری و شەرعی سەیر بکرێن، پێشبینی دەکرێت هەرێمی کوردستان پێش ساڵی 2030 ئامانجەکانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بەدەست بهێنێت و ژیانی هەزاران هاووڵاتی لە مەرگی مسۆگەر بپارێزێت.
https://www.facebook.com/share/v/1DdnZcTVnk/
