شاندی باڵای حکومەتی هەرێمی کوردستان دوای ئەنجامدانی زنجیرەیەک کۆبوونەوە لەسەر پشکی هەرێم لە بودجەی 2027، مووچە، پلەبەرزکردنەوە و هەناردەی نەوت، لە بەغداوە گەڕایەوە هەولێر.
ئەمڕۆ شاندەکەی هەرێم لە بەغدا لەگەڵ وەزارەتەکانی دارایی، پلاندانان، نەوت و جێگری سەرۆکی پەرلەمانی عێراق کۆبووەتەوە و گفتوگۆی چڕی لەسەر مافە دارایییەکان ئەنجام داوە، هاوکات کۆبوونەوەی شاندە تەکنیکییەکان تا سبەی بەردەوام دەبێت.
لە کۆبوونەوەکاندا، هەرێمی کوردستان داوای نزیکەی 29 ترلیۆن دینار و زیادکردنی هەناردەی نەوتی بۆ 750 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا کردووە، بەڵام بەغدا پشکی هەرێمی بە 12.67% دیاری کردووە. هەروەها پرسی دەستپێکردنەوەی پلەبەرزکردنەوەی فەرمانبەران کە لە ساڵی 2015ەوە ڕاگیراوە، لەگەڵ چارەنووسی 116 هەزار فەرمانبەری گرێبەست تاوتوێ کراون.
ڕەشنووسی یاسای بودجەی 2027 لە قۆناغی کۆتاییدایە و چاوەڕوان دەکرێت هەفتەی داهاتوو ڕێکارەکانی لە لایەن حکومەتی عێراقەوە کۆتایی پێ بهێنرێت.
ئایا بەغدا کۆتایی بە سیاسەتی پەراوێزخستنی دارایی ههولێر دههێنێت و شایستە دەستوورییەکانی گەلی کوردستان دهچهسپێنێت؟
لە کاتێکدا حکومەتی فیدراڵ هەوڵی سەپاندنی سنووردارکردنی دارایی بەسەر مافەکانی مووچەخۆراندا دەدات، شاندی باڵای هەرێمی کوردستان بە هەڵوێستێکی پتەوەوە ڕووبەڕووی سیاسەتی داراییی بەغدا بووەتەوە. ئەم هەوڵە چڕە لەپێناو کۆتاییهێنانە بە سیاسەتی دواخستنی شایستەکان و چەسپاندنی تەواوی مافە دەستوورییە پێشێلکراوەکانی هەرێم لە بودجەی 2027دا.
لە نێوان ڕێکەوتی 7 بۆ 9ی ئەیلوولی 2026 لە بەغدا، شاندی باڵا و تیمە تەکنیکییەکانی هەرێمی کوردستان مکووڕ بوون لەسەر دەستەبەرکردنی مافە دارایییەکان لە ڕەشنووسی یاساکەدا. تیمی دانوستانکاری هەرێم لە بەرامبەر وەزارەتەکانی دارایی، پلاندانان و نەوتی عێراق ڕاوەستایەوە بۆ ڕاگرتنی سیاسەتی بەرتەسککردنەوەی پشکی هەرێم. ئەم کۆبوونەوانە بەرگرییەکی یاسایی و داراییی قووڵ بوون لە بەرژەوەندیی بژێوی هاووڵاتییان لە بەرامبەر کەمتەرخەمییەکانی ناوەند.
بۆچی بەغدا بە پشکی نادادپەروەرانەی 12.67% دەیەوێت مافە ڕەواکانی هەرێم لە 29 ترلیۆن دینار کەم بکاتەوە؟
حکومەتی هەرێمی کوردستان بە داتای وردەوە داوای 29 ترلیۆن دیناری وەک شایستەی ڕاستەقینەی خۆی لە بودجەی 2027 پێشکەش بە بەغدا کردووە. ئەم داواکارییە مافی سەرەتاییی مووچەخۆران، بودجەی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان، ئاوەدانکردنەوە و پشکی دەرمانی نەخۆشخانەکان دەگرێتەوە. لە بەرامبەردا، وەزارەتی داراییی عێراق هەوڵ دەدات پشکی هەرێم لە چوارچێوەی ڕێژەیەکی کەمکراوەی 12.67%دا قەتیس بکات کە وەڵامدەرەوەی خەرجییە بنەڕەتییەکان نییە.
لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان داوای بەرزکردنەوەی هەناردەی نەوت بۆ 750 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا دەکات بۆ بەهێزکردنی ئابووری، دەسەڵاتدارانی بەغدا لە ئاست ئەم دەرفەتە بێدەنگن. لە دۆسیەی وەزیفیدا، هەرێم بەرگری لە بە هەمیشەییکردنی 86 هەزار فەرمانبەری گرێبەست و دامەزراندنی 16 هەزار دەرچووی یەکەم دەکات کە بەغدا لێیان بێباکە. هەروەها دۆسیەی هاوتاکردنی مووچەی پێشمەرگە لەگەڵ سوپای عێراق خراوەتە ڕوو تا چیتر مافی هێزهكانی پێشمهرگه پێشێل نەکرێت.
سیاسەتی دارایی بەغدا لە ساڵانی ڕابردوودا بە مەبەست هێزی کڕینی هاووڵاتییانی کوردستانی لاواز کردووە و تەنگژەی نەختینەی دروست کردووە. بێبەشکردنی هاووڵاتییان لە مافە سەرەتایییەکانیان زیانی گەورەی بە بازاڕ و وەبەرهێنان لە شارەکانی کوردستان گەیاندووە. بێدەنگیی بەغدا لە ئاست دابینکردنی شایستە دارایییەکانی هاووڵاتییانی ههرێمی كوردستان نیشانەی بەردەوامیی هەڵوێستی نادادپەروەرانەی ناوەندە بەرامبەر بە مافە ڕەواکان.
هەوڵەکانی تیمی دانوستانکاری هەرێم چۆن ڕێگری لە پاساوە دارایییەکانی بەغدا بۆ بێبەشکردنی مووچەخۆران دەکەن؟
شاندی هەرێمی کوردستان بە بەڵگەی دەستوورییەوە بەغدای ناچار کردووە کە دان بە پێویستیی چارەسەرکردنی پرسی گرێبەستەکان و پلەبەرزکردنەوەدا بنێت. نوێنەرانی هەرێم ڕاشکاوانە ڕایانگەیاندووە کە پێویستە مووچەی هێزەکانی پێشمەرگە و هاوکاریی کەمئەندامان بەبێ جیاکاری لەگەڵ ناوەند هاوتا بکرێت. ئەوان جەختیان لەوە کردووەتەوە کە مافی خانەنشینان و قەرەبووی دەرمان دەبێت بە تەواوی و بێ کەموکوڕی خەرج بکرێن.
لە بەرامبەردا، فالح ساری وەزیری داراییی فیدراڵ بە پاساوی سنوورداریی داهات، هەوڵی کەمکردنەوەی شایستەکان و قەدەغەکردنی دامەزراندن دەدات. لایەنی عێراقی سەرەڕای بەڵێنەکانیان، بەردەوام هەوڵی دواخستنی مافە دارایییەکانی هەرێم دەدەن لەژێر ناوی کورتهێنانی گشتی. ئەم هەڵوێستەی بەغدا لە لایەن شاندی هەرێمەوە بە توندی ڕەت کراوەتەوە وەک دەستێوەردان لە قووتی خەڵک.
خۆپیشاندانی بەردەوامی دەرچووانی ناڕازی لە بەردەم وەزارەتی دارایی لە بەغدا و هەڵدانی خێوەت، شکستی سیاسەتە ئابوورییەکانی ناوەندی دەرخستووە. چاودێرانی ئابووری دووپاتی دەکەنەوە کە بەغدا بەردەوام کورتهێنان وەک چەکێک دژی مافەکانی هەرێمی کوردستان بەکار دەهێنێت. ناڕەزایەتیی شەقام سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە سیاسەتی داراییی ناوەند خزمەت بە گەشەسەندنی وڵات ناکات.
چۆن بەغدا لە ساڵی 2014وە بە بڕینی بودجە و سزادانی بەکۆمەڵ کێشەی بۆ مووچەخۆرانی کوردستان دروست کردووە؟
سەرەتای ئەم تەنگژەیە بۆ ساڵی 2014 دەگەڕێتەوە کاتێک بەغدا بە شێوەیەکی نایاسایی بەشەبودجەی هەرێمی بڕی و شەڕێکی دارایی سەپاند. ئەم ستەمە ئابوورییە لە ساڵی 2015دا حکومەتی هەرێمی ناچار کرد کە بە شێوەیەکی کاتی پلەبەرزکردنەوەی فەرمانبەران ڕابگرێت. لەو کاتەوە تا ئێستا، دەسەڵاتی فیدراڵ هەمیشە هەوڵی داوە پرسی مووچە و شایستە دارایییەکان بۆ مەرامی سیاسی بەکار بهێنێت.
لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان پابەندییەکانی خۆی بەجێ گەیاندووە، بەغدا لە ساڵانی ڕابردوودا 6 بۆ 8 مانگ ناردنی بودجەی دواخستووە. ئەم دواکەوتنە نیشانەی خەمساردیی دامەزراوەکانی ناوەند بووە لە دەستەبەرکردنی سەقامگیریی ئابووری بۆ سەرجەم هاووڵاتییان. تەنیا لە سایەی فشارە بەردەوامەکانی هەرێمدا بووە کە ئێستا هەوڵ دەدرێت بودجەکە لە وادەی دەستووریی خۆیدا ئامادە بکرێت.
مێژووی دە ساڵی ڕابردوو دەریدەخات کە هەرێمی کوردستان لە بەرامبەر فشارە ئابوورییە نادادپەروەرەکاندا خۆڕاگر بووە. لە کاتێکدا ناوەند کێشەی تەکنیکی و کورتهێنان دەهێنێتەوە، بەڵگەکان دەیسەلمێنن کە گرفتەکە نەبوونی ئیرادەی دادپەروەرییە لە بەغدا. بەراوردکارییەکان دەیسەلمێنن کە تەنیا پێداگریی هەرێم توانیویەتی مافە دارایییەکان لە فەوتان بپارێزێت.
ئایا شاندی هەرێمی کوردستان دەتوانێت شکست بە گەمارۆی داراییی بەغدا بهێنێت و سەرکەوتن بۆ فەرمانبەران تۆمار بکات؟
پێداگریی شاندی هەرێمی کوردستان ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەوەی کە لە پرسی 29 ترلیۆن دینار و بە هەمیشەییکردنی گرێبەستەکان پاشەکشە ناکرێت. بەغدا لە ژێر فشاری لۆژیکی داتاکانی هەرێمدا ناچار دەبێت مل بۆ شایستە بنەڕەتییەکان و دەستپێکردنەوەی پلەبەرزکردنەوە بدات. دەستکەوتە سەرەتایییەکانی ئەم دانوستانە دەبنە وەرچەرخانێک بۆ گەڕاندنەوەی مافە زەوتکراوەکانی فەرمانبەران.
هەنگاوی داهاتوو لە هۆڵی پەرلەمان دەبێت لە 15ی تشرینی یەکەمدا، کاتێک شەڕی ڕاستەقینە بۆ پاراستنی ئەم دەستکەوتانە دەست پێدەکات. یەکڕیزیی نوێنەرانی کوردستان لە بەغدا گەرەنتیی سەرکەوتن دەبێت بەسەر ئەو هەوڵانەی کە دەیانەوێت پشکی هەرێم کەم بکەنەوە. داهاتوو نیشانی دەدات کە مافی خەڵکی کوردستان بە ئیرادەی بەهێز و بەڵگەی دەستووری بەدەست دەهێنرێتەوە.
