پەرەسەندنی جەنگی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران گەیشتە قۆناغی لێدانی بنکە ئەتۆمی و کەشتییە نەوتییەکان، هاوکات واشنتن لە بیابانی نیومەکسیکۆ سەرقاڵی تاقیکردنەوەی چەکی نوێیە بۆ بۆردوومانکردنی پێگەی ژێرزەمینیی 'کێوی ئەلفەئس' لە ئێران.
ئەمڕۆ تۆڕی هەواڵی سی ئێن ئێن لە زاری چەندین سەرچاوەی هەواڵگری و بەڵگەی مانگە دەستکردەکانەوە بڵاوی کردەوە، ئێران بە چڕی سەرقاڵی قایمکردنی پێگە ئەتۆمییەکەیەتی لە قووڵاییی کێوی ئەلفەئس لە نزیک نەتەنز، لە بەرامبەردا پنتاگۆن نەوەی نوێی بۆمبی دژەحەشارگە بۆ وێرانکردنی ئەو بنکەیە لە ژێر زەویدا تاقی دەکاتەوە.
لە بەرەی دەریاییدا، پێکدادانەکان بەرفراوان بوون دوای ئەوەی هێزەکانی ئەمریکا 5 کەشتیی نەوتهەڵگری ئێرانییان تێکشکاند و سوپای پاسدارانیش لە وەڵامدا 20 مووشەکی بالیستیی ئاڕاستەی بنکەی ئەزرەقی ئەمریکی لە ئوردن کرد کە 18یان تێکشکێنران، هاوکات 10 کەشتیی تریشی لە گەرووی هورمز و کەنداو کردە ئامانج.
ئەم هێرشانە بوونە هۆی کوژرانی دەریاوانێک لە نزیک دوبەی، سووتانی کەشتییەکی هەڵگری 2 ملیۆن بەرمیل نەوتی عێراق لە بەسرە و بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی برێنت بۆ سەرووی 100 دۆلار؛ لە کاتێکدا ئێران مەرجی کۆتاییهاتنی جەنگی بە ڕاگرتنی گەمارۆکان، کشانەوەی ئیسرائیل لە لوبنان، ئازادکردنی 24 ملیار دۆلاری بلۆککراو و دەستوەرنەدان لە بەرنامە ئەتۆمییەکەی كردووه.
ئەم گرژییە مەترسیدارانە هاوکاتن لەگەڵ هەوڵی وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆ گواستنەوەی دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران بۆ ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی دوای 20 ساڵ، بەهۆی پێشێلکردنی پەیماننامەی قەدەغەکردنی چەکی ئەتۆمی.
پێگە ژێرزەمینییە نوێیەکەی نەتەنز چییە و بۆچی تاران لە قووڵاییی 100 مەتردا دروستی کردووە؟
دروستکردنی ئەم کۆمەڵگە ژێرزەمینییە لە کۆتایییەکانی ساڵی 2020 و دوای زنجیرەیەک تەقینەوە و تێکدانی تەمومژاوی لە بەشە سەرزەمینییەکانی کۆمەڵگەی ئەتۆمیی نەتەنز دەستی پێکرد. تاران ڕایگەیاند کە ئامانج لە بنیاتنانی ئەم ناوەندە، دامەزراندنی کارگەیەکی پێشکەوتووتر و بەرفراوانترە بۆ دروستکردن و کۆکردنەوەی سەنتەرفیووجەکان، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە هەر هێرشێکی دەرەکی یان کردەوەیەکی تێکدەرانە.
پێگەکە کەوتووەتە دووریی نزیکەی 1.5 بۆ 2 کیلۆمەتر لە باشووری کۆمەڵگەی ئەتۆمیی نەتەنز لە پارێزگای ئیسفەهان. هۆڵە سەرەکییەکانی لەژێر بەردی ڕەقی گڕانیتی زنجیرەچیاکانی زاگرۆسدا تاشراون، کە وەک ز زرێپۆشێکی سروشتیی پاراستن بۆ دامەزراوەکە کار دەکەن. وێنەکانی مانگی دەستکرد پێشان دەدەن کە چوار دەروازەی گەورەی چوونەژوورەوە لە دامێنی چیایەکەدا دروست کراون کە بە تونێلی قووڵ بەیەکەوە بەستراونەتەوە.
هۆڵەکانی ناوەوەی ئەم بنکەیە لە قووڵیی زیاتر لە 100 مەتر لەژێر زەویدا هەڵکەندراون، کە بەمەش زۆر قووڵترە لە پێگەی ئەتۆمیی فۆردۆ. بەپێی هەڵسەنگاندنی پسپۆڕانی سەربازی، بەهۆی ئەم قووڵییە سەختەوە، تەنانەت بۆمبە کۆنکرێتبڕە بەهێزەکانی ئەمریکاش (GBU-57 MOP) ناتوانن بەئاسانی زیانی ڕاستەوخۆ بە قووڵاییی تەلارەکانی بگەیەنن؛ ئەمەش وا دەکات ببێتە یەکێک لە پارێزراوترین و ئەستەمترین ئامانجە سەربازییەکان لە ناوچەکەدا.
ئایا ئامادەکارییەکانی ئەمریکا بۆ بۆردومانکردنی قووڵترین دامەزراوەی ئەتۆمیی ئێران لە 'چیای ئەلفەئس' شەڕی ناوچەکە دەگەیەنێتە خاڵی بێگەڕانەوە؟
شەڕی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری ئیسلامیی ئێران پێ دەنێتە مەترسیدارترین قۆناغی خۆیەوە بەهۆی تەقینەوەی شەڕی دەریایی لە گەرووی هورمز و ئامادەکاری بۆ لێدانی پێگە ئەتۆمییە ژێرزەمینییەکان. ئەم پەرەسەندنە خێرایە هاوکێشەی ئاسایشی وزەی جیهانی و تەواوی جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خستووەتە بەردەم هەڕەشەی ڕاستەوخۆ.
لە ڕێکەوتی 9ی ئەیلوولی 2026، ڕاپۆرتە هەواڵگرییەکان دەریانخست کە واشنتن لە بیابانی نێومەکسیکۆ خەریکی تاقیکردنەوەی بۆمبی نوێی قووڵبڕە بۆ وێرانکردنی پێگەی ئەتۆمیی چیای ئەلفەئس لە تەنیشت نەتەنز؛ هاوکات لە دەریادا هەردوو لا گەورەترین هێرشی هاوبەشیان بۆ سەر کەشتییە نەوتهەڵگرەکان و کەشتییە جەنگییەکان لە ماوەی شەش مانگی جەنگدا تۆمار کرد. ئەم ململانێیە دەریایی و ئاسمانییە دەریخست کە سنووری پێکدادانەکان تەواوی ناوچەکەی لە ئوردنەوە تا گەرووی هورمز گرتووەتەوە.
قەبارەی ڕاستەقینەی زیانە دەریایییەکان و تێچووی ئابووریی جیهانیی ئەم پێکدادانە دەریایییە چەندە؟
فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا تێکشکاندنی 5 کەشتیی نەوتهەڵگری ئێرانی لە نزیک دوورگەی خارگ و بەندەری جاسک ڕاگەیاند. لە بەرامبەردا سوپای پاسدارانی ئێران جەختی لەوە کردەوە کە بە مووشەکی بالیستی هێرشی کردووەتە سەر دوو کەشتیی تێکشکێنەری ئەمریکی لە جۆری DDG-119 و DDG-53 و زیانی گەورەی پێ گەیاندوون. هەروەها تاران بە ئامانجگرتنی 8 بۆ 10 کەشتیی نەوتهەڵگری ڕاگەیاند کە بە وتەی خۆی لە ناوچەی قەدەغەکراودا بە ڕێنماییی ئەمریکا جووڵاونەتەوە.
لە کەرتی وزەدا، هێرشکردنە سەر کەشتیی 'نیو ئەندرۆس' لە کەناراوەکانی عێراق کە 2 ملیۆن بەرمیل سووتەمەنیی هەڵگرتبوو، ترسی لە بازاڕەکاندا دروست کرد. بەپێی ئامارە نێودەوڵەتییەکان، هەناردەی نەوت لە گەرووی هورمزەوە لە 9 ملیۆن بەرمیلەوە بۆ تەنیا 2 ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانە دابەزیوە. ئەم پەککەوتنە دەستبەجێ نرخی نەوتی خاوی برێنتی بۆ سەرووی 100 دۆلار بەرز کردەوە و گالۆنێک دیزلی لە ئەمریکا گەیاندە ژمارەی پێوانەییی 5.94 دۆلار.
لە بەرەی زەمینیشدا، ئێران بە 20 مووشەکی بالیستی هێرشی کردە سەر بنکەی ئەزرەقی ئەمریکی لە ئوردن کە تیایدا فڕۆکەکانی F-35 و F-16 جێگیر کراون. سوپای ئوردن ڕایگەیاند توانیویەتی 18 مووشەک تێکبشکێنێت و تەنیا دووانیان لە ناوچەی چۆڵەوانیدا کەوتوونەتە خوارەوە. هاوکات لە یەمەنەوە، هێرشی مووشەکیی حوسییەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتییەکانی چوار شاری سعودیە بووە هۆی برینداربوونی 73 کەس.
ستراتیژیی سەربازیی واشنتن لە بەرامبەر مەرجە نوێیەکانی تاران بۆ ڕاگرتنی شەڕ چییە؟
مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هۆشداریی توندی داوهته تاران، لە بەرامبەر هەر هێرشێک بۆ سەر کەشتیگەلی ئەمریکا، ئێران کەشتییەکی نەوتهەڵگر لەدەست دەدات. لە هەمان کاتدا پێنتاگۆن لە ڕێگەی گرێبەستێکی 1.2 ملیۆن دۆلارییەوە کار لەسەر پەرەپێدانی بۆمبی پێشکەوتووی قووڵبڕ دەکات تا شوێنی بۆمبی جۆری MOP بگرێتەوە. بەرپرسانی سەربازیی ئەمریکا بە ئاشکرا باس لە پلانی لێدانی ئەو دامەزراوە ئەتۆمییانە دەکەن کە لە ژێر بەردی گرانیتدا حەشاردراون.
لە بەرامبەردا، حسێن موحێبی، وتەبێژی سوپای پاسداران چەندین مەرجی بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ دیاری کرد کە کشانەوەی سوپای ئیسرائیل لە لوبنان و هەڵگرتنی گەمارۆی یەمەن لەخۆدەگرێت. تاران داوای ئازادکردنی 24 ملیار دۆلاری بلۆککراوی خۆی دەکات و هۆشداری دەدات کە ناوچەی قەدەغەکراوی دەریایی تا بەندەری چابەهار و دەریای عەرەب فراوان دەکات. مەسعود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێرانیش دووپاتی کردەوە کە هێزەکانیان لە بەرگری بەردەوام دەبن تا ئەو کاتەی دوژمنەکانیان پەشیمان دەبنەوە.
چاودێرانی سەربەخۆی ئابووری، لەوانە دامەزراوەی ڕیستاد ئینێرجی، هۆشداری دەدەن کە جیهان ناتوانێت بەرگەی درێژەکێشانی داخستنی گەرووی هورمز بگرێت. خەباتی دیپلۆماسی لە ڤیەننا و ئەنجوومەنی ئاسایش دەستی پێکردووە و وڵاتانی ڕۆژئاوا پڕۆژەبڕیارێکیان پێشکەش کردووە بۆ ناردنی دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران بۆ نیویۆرک. شارەزایان پێیان وایە کە ئەم هەنگاوە دەرگای گفتوگۆ بە تەواوی دادەخات و ناوچەکە بەرەو جەنگێکی وێرانکەری سەرتاسەری دەبات.
پێگەی نهێنیی چیای ئەلفەئس چۆن دروست کرا، و بۆچی بووەتە ئامانجی سەرەکیی سوپای ئەمریکا؟
پێگەی ئەتۆمیی چیای ئەلفەئس لە ماوەی 6 ساڵی ڕابردوودا لە ژێر چاودێریی مانگە دەستکردەکاندا بە قووڵاییی سەدان مەتر لە ژێر تاشەبەردی گرانیت دروست کراوە. بەپێی شیکارییەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی و نێودەوڵەتی (CSIS)، قۆناغی هەڵکەندنی تونێلەکان تەواو بووە و ئێستا کار لەسەر قایمکردنی دەروازەکان دەکرێت. تاران بەهۆی ئەزموونی هێرشەکانی پێشووی سەر نەتەنز، بڕیاری دا پڕۆگرامی پیتاندنی یۆرانیۆم بگوازێتەوە بۆ ژێر ئەم چیایە کە بە چەکی ئاسایی وێران ناکرێت.
مێژووی ئەم پێکدادانە دەریایییە دەگەڕێتەوە بۆ شکستهێنانی ئاگربەستی یەک مانگە و دەستپێکردنەوەی شەڕ لە 30ی ئابدا. شێوازی ئەم شەڕە هاوشێوەی 'شەڕی کەشتییە نەوتهەڵگرەکان'ە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، بەڵام بە مووشەکی بالیستی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی زۆر پێشکەوتووتر ئەنجام دەدرێت. پێشتر ئەمریکا هەوڵی دابوو لە ڕێگەی گەمارۆی ئابوورییەوە تاران کۆنتڕۆڵ بکات، بەڵام پەرەسەندنی سەربازی بۆشاییی دیپلۆماسیی لەناو برد.
بەراورد بە دەیەکانی پێشوو، پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای مووشەکیی ئێران وای کردووە کە بنکەکانی ئەمریکا لە وڵاتانی ناوچەکەدا بە ئاسانی بپێکرێن. لە بەرامبەردا، ئەمریکا سوودی لە زانیارییە هەواڵگرییەکان و دەزگای مۆساد وەرگرتووە تا پێکهاتەی جیۆلۆجیی بنکە ژێرزەمینییەکان دەستنیشان بکات. ئەم پێشبڕکێیە لە نێوان توانای قایمسازیی ئێران و هێزی وێرانکاریی بۆمبەکانی ئەمریکا، گەورەترین بنبەستی سەربازیی سەردەمی دروست کردووە.
ئایا جیهان لە لێواری پێکدادانێکی ئەتۆمی دایە، یان فشارە ئابوورییەکان ڕێگە بۆ ئاگربەستێکی نوێ دەکەنەوە؟
شارەزایانی ستراتیژی پێشبینی دەکەن کە ئەگەر واشنتن بڕیاری بۆردومانکردنی چیای ئەلفەئس بدات، شەڕەکە لە سنووری دەریایی و مووشەکی دەردەچێت. لەم سیناریۆیەدا، کۆماری ئیسلامیی ئێران دەستبەجێ تەواوی کێڵگە نەوتییەکانی کەنداو و هێڵەکانی هەناردەکردن لە دەریای عەرەبدا دەکاتە ئامانج. ئەمەش دەبێتە هۆی بازدانی نرخی نەوت بۆ سەرووی 150 دۆلار و داڕمانی گەورەی ئابووری لەسەر ئاستی جیهان.
لە سیناریۆیەکی دیكهدا، بەرزبوونەوەی تێچووی جەنگ لە ناوخۆی ئەمریکا بەهۆی گرانیی سووتەمەنی ڕەنگە ببێتە هۆی فشار لەسەر کۆشکی سپی بۆ کەمکردنەوەی هێرشەکان؛ هەروەها ناردنی دۆسیەکە بۆ ئەنجوومەنی ئاسایش لەوانەیە وەک کارتێکی گوشار بۆ سەپاندنی مەرجەکانی ئاگربەست بەکار بهێنرێت، بەڵام مانەوەی دۆسیەی ئەتۆمی لە ژێر چیای گرانیتدا، مەترسیی تەقینەوەی گەورەی سەربازی لە هەر ساتێکدا بە کراوەیی دەهێڵێتەوە.
