بڕیاری حکومەتی ئازەربایجان بۆ سنووردارکردنی پۆشینی حیجاب لە قوتابخانەکان ناڕەزایەتی بەرفراوانی لێکەوتەوە و بووە هۆی بایکۆتکردنی وانەکان، هاوکات وەزارەتی ناوخۆی ئەو وڵاتە دەستگیرکردنی 37 کەسی لە باکۆ ڕاگەیاند.
تۆڕی هەواڵیی ئەلجەزیرە بڵاویکردەوە، بەپێی بڕیاری ژمارە 309ـی ئەنجوومەنی وەزیرانی ئازەربایجان لەسەر یەکپۆشی، پۆشینی هەر پۆشاکێک کە لەگەڵ پرەنسیپی 'عەلمانییەتی خوێندن'ـدا نەگونجێت قەدەغە کراوە، ئەمەش وایکردووە ئیدارەی چەندین قوتابخانە ڕێگری لە چوونەژوورەوەی کچانی باڵاپۆش و مامۆستایان بکەن بۆ هۆڵەکانی خوێندن.
بەپێی زانیارییەکان، ناڕەزایەتییەکان چەندین ناوچەی باکۆ و شارەکانی تری وەک جەلیلباد و ماسالی گرتووەتەوە و قوتابییان بایکۆتی وانەکانیان کردووە، هەروەها پۆلاد ئەسڵانۆڤ، ڕۆژنامەنووسی زیندانیکراو لە دژی ئەم بڕیارە مانی لە خواردن گرتووە، هاوکات ئیلهام عەلیێڤ، سەرۆککۆماری ئازەربایجان وێڕای ئاماژەدان بە مەترسی دەستێوەردانی دەرەکی ڕایگەیاندووە، ڕێگە نادەن کەس دەستوەربداتە شێوازی ژیانی وڵاتەکەیانەوە.
سەرەڕای ئەوەی نزیکەی لەسەدا 96ـی دانیشتووانی ئازەربایجان موسڵمانن، دەستووری ئەو وڵاتە سیستەمی حوکمڕانی بە عەلمانی دەناسێنێت، هەروەها ئەم قەدەغەکردنە کاردانەوەی لە دەرەوەش بەدوای خۆیدا هێنا و لە شاری ئیستەنبووڵی تورکیا لە بەردەم کونسوڵخانەی ئازەربایجان گردبوونەوەی ناڕەزایەتی ئەنجام درا.
کاتێک دەوڵەتێک بە ناوی پاراستنی عەلمانییەتەوە دەرگای قوتابخانەکان بە ڕووی کچانی باڵاپۆشدا دادەخات، ئایا ئەمە پاراستنی ناسنامەی نیشتمانییە یان دەستپێکی بەریەککەوتنێکی نوێیە لەنێوان دەسەڵات و کۆمەڵگەیەکی زۆرینە موسڵماندا؟
بڕیاری ناڕاستەوخۆی حکومەتی ئازەربایجان بۆ قەدەغەکردنی حیجاب لە قوتابخانەکاندا، شەپۆلێکی بەرفراوانی ناڕەزایەتی و گرژیی لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتدا لێ کەوتووه‌ته‌وه، بڕیارەکە کە لە ژێر پەردەی جێبەجێکردنی سیستەمی یەکپۆشی دەرکراوە، ڕێگری لە قوتابییان و مامۆستایانی باڵاپۆش دەکات بچنە پۆلەکانی خوێندنەوە.
لە مانگی تشرینی یەکەمی 2026دا، شارەکانی باکۆ، سومقاییت، ماسالی و جەلیلاواد بوونەتە گۆڕەپانی مانگرتن، دەستگیرکردن و بایکۆتی وانەکان؛ کێشەکە سنووری ناوخۆی وڵاته‌كه‌ی بەزاندووە و بەرەو ئیستەنبوڵ و واشنتن پەڕیوەتەوە، بە شێوەیەک کە پرسی ئازادییە ئایینییەکان لە قەوقاز ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی ئاڵۆز بووەتەوە.
ئامارە فەرمییەکان و بڕیارە کارگێڕییەکان چۆن قەبارەی ڕاستەقینەی قەدەغەکردنی حیجاب و بەرتەسککردنەوەی مافی خوێندن لە ئازەربایجان دەردەخەن؟
بەپێی بڕیاری ژمارە 309ی ئەنجوومەنی وەزیرانی ئازەربایجان لە 21ی ئەیلوولی 2026، هەموارکردنی ڕێساکانی یەکپۆشی پەسەند کرا کە پۆشینی هەر جلوبەرگێک پێچەوانەی پرەنسیپی عەلمانییەت بێت قەدەغە دەکات. لە ڕێکەوتی 6ی تشرینی یەکەمیشدا، ڕێسای نوێ بۆ مامۆستایان دەرچوو کە دەستبەجێ داوای لێکردنەوەی سەرپۆش یان دەستلەکارکێشانەوە لە مامۆستایانی باڵاپۆش دەکات.
لە 12ی تشرینی یەکەمی 2026دا، وەزارەتی ناوخۆی ئازەربایجان دەستگیرکردنی 37 کەسی بە تۆمەتی پێشێلکردنی ماددەی 233ی یاسای سزادان ڕاگەیاند، کە تایبەتە بە تێکدانی ئارامی گشتی و سزاکەی دەگاتە 3 ساڵ زیندانیکردن؛ هاوکات لە قوتابخانەی ژمارە 322 و ژمارە 69 لە باکۆ، قوتابخانەی گوندی مۆلا ئۆبا لە ماسالی، و قوتابخانەی ژمارە 9 لە جەلیلاواد، قوتابیان دەرکران و بەشێک لە پۆلەکان بایکۆت کران.
ئەم ڕێکارانە لە وڵاتێکدا جێبەجێ دەکرێن کە نزیکەی 96%ی دانیشتووانەکەی موسڵمانن و پێکهاتەی سەرەکییان شیعە و سوننەیە. پەککەوتنی پرۆسەی خوێندنی کچان، هەڕەشەی لەدەستدانی کار لەسەر مامۆستایان و دەستپێکردنی مانگرتنی زیندانیانی سیاسی وەک پۆلاد ئەسڵانۆڤ کە بە 113 ساڵ زیندانی سزادراوە، قەبارەی زیانە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکانی بە ڕوونی دەرخستووە.
دەسەڵاتدارانی باکۆ چۆن بەرگری لە عەلمانیبوونی قوتابخانەکان دەکەن و لە بەرامبەردا ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و خێزانەکان چۆن لە مافی سەرەتایی فێربوون دەڕوانن؟
ئاژانسی هەواڵی فەرمی ئازەربایجان (APA) لە زاری دەسەڵاتدارانەوە بڵاویکردەوە کە یەکپۆشیی قوتابخانەکان بۆ پاراستنی مۆدێلی دەوڵەتی عەلمانی و بەرزکردنەوەی ئاستی پیشەییی مامۆستایان پێویستە. هەروەها ڕەشاد مەجید، سەرۆکی ئەنجوومەنی ڕۆژنامەگەریی ئازەربایجان ڕایگەیاندووه، پاراستنی سیستەمی عەلمانی بنەمای دەوڵەتە و دەستی دەرەکی لە پشت هاندانی ئەم ناڕەزایەتییانەوە دەبینێت.
لە بەرامبەردا، زەهرا حەسەنۆڤا، مامۆستای باڵاپۆش لە لێدوانێکدا بۆ کەناڵی جەزیرە ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم بڕیارە بریندارکردنی کەرامەتە و پۆشینی حیجاب بژاردەیەکی تەواو کەسییە. دایکوباوکانی ناڕازیش جەخت لەوە دەکەنەوە کە ماددەی 18ی پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنییەکان و ماددەکانی 5 و 14ی ڕێککەوتننامەی مافەکانی منداڵان، ڕێگە بە دەوڵەت نادەن منداڵان لە مافی پەروەردە بەهۆی بیروباوەڕەوە بێبەش بکات.
لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، ئەنجوومەنی پەیوەندییە ئەمریکی-ئیسلامییەکان (CAIR) داوای لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کرد فشار بخاتە سەر باکۆ تا کۆتایی بە پێشێلکردنی ئازادییە ئایینییەکان بهێنێت. لە هەمان کاتدا خۆپێشاندەران لە بەردەم کونسوڵخانەی ئازەربایجان لە ئیستەنبوڵ ناڕەزایەتییان دەربڕی، هەرچەندە عومەر چەلیک، گوتەبێژی پارتی داد و گەشەپێدانی تورکیا ڕایگەیاند کە پارتەکەیان و حکومەت هیچ پەیوەندییەکیان بەو خۆپێشاندانانەوە نییە.
بۆچی باکۆ دوای دەیەیەک جارێکی دیکە گەڕایەوە سەر دۆسیەی حیجاب و ڕۆڵی فاکتەری جیۆپۆلەتیکی لەم هاوکێشەیەدا چییە؟
ململانێی حیجاب لە قوتابخانەکانی ئازەربایجاندا نوێ نییە و بۆ ساڵی 2011 دەگەڕێتەوە، کاتێک خۆپێشاندانی هاوشێوە لە بەردەم وەزارەتی پەروەردە ئەنجام درا و بە سەرکوتکردن و دەستگیرکردن کۆتایی هات. لەو کاتەدا ئابگول سولەیمانۆڤ بە تۆمەتی بەشداریکردن لە ناڕەزایەتییەکان 11 ساڵ زیندانی کرا و لە مانگی ئەیلوولی 2026یشدا بەهۆی نووسینەکانی لەسەر پرسی حیجاب جارێکی تر بۆ ماوەی 30 ڕۆژ دەستبەسەر کرایەوە.
ئیلهام عەلیێڤ لە 2ی تشرینی یەکەمی 2026دا لە کۆنگرەی هەشتەمی پارتی ئازەربایجانی نوێدا ڕایگەیاند، پێویستە وڵات لە ڕێگەی پەروەردەوە لە هێرشی ئایدیۆلۆژی بپارێزرێت و هۆشداری دا کەس دەست لە شێوازی ژیانیان وەرنەدات. شرۆڤەکارانی وەک ئاسیف نەریمانلی و ئایگون مورادخانلی ئەم هەڵوێستانە بە هەوڵێک بۆ بەربەستکردنی دەستێوەردانی ئایینی ئێران لە قەڵەم دەدەن، بە تایبەت لە دوای کۆبوونەوە ئایینییەکانی شاری قوم.
بەراورد بە ساڵی 1997ی تورکیا کە زانکۆکان حیجابیان قەدەغە کرد و گرژیی قووڵی لێ کەوتەوە، باکۆ ئێستا هەوڵ دەدات لە ڕێگەی گۆڕینی فەرمی دەقی یەکپۆشییەوە پارێزگاری لە مۆدێلی دەوڵەت بکات. ئەم شێوازە لە داڕشتن بە مەبەستی خۆدزینەوەیە لە ناوهێنانی ڕاستەوخۆی حیجاب تا لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە کەمترین باجی یاسایی بدات.
ئایا سیاسەتی توندی باکۆ دەبێتە هۆی کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایەتییەکان، یاخود درزێکی نوێ لەنێوان پێکهاتەی نەریتی و دەسەڵاتی دەوڵەتدا دروست دەکات؟
شارەزایانی کاروباری قەوقاز پێشبینی دەکەن کە بەردەوامبوونی سیاسەتی دەستگیرکردن و گرێدانی هەموو ناڕەزایەتییەک بە دەستی دەرەکییەوە، قەیرانەکە چارەسەر ناکات بەڵکو بێمتمانەیی کۆمەڵایەتی قووڵتر دەکاتەوە. ئەگەر ڕێگری لە گەڕانەوەی کچانی باڵاپۆش بۆ ناو پۆلەکان بەردەوام بێت، ڕەنگە بەشێک لە خێزانەکان پەنا بۆ بایکۆتکردنی درێژخایەن یان خوێندنی ماڵەوە بەرن، ئەمەش کەرتی پەروەردەی گشتی دووچاری دابەشبوون دەکاته‌وه.
لە ئاستی دیپلۆماسیدا، پەیوەندییەکانی باکۆ لەگەڵ ئەنقەرە و تاران لەسەر ئەم پرسە بە هەستیاری دەمێنێتەوە، لە کاتێکدا ڕێکخراوە مافپەروەرییەکان هەوڵ دەدەن دۆسیەکە بگەیەننە ناوەندە نێودەوڵەتییەکان. داهاتووی ئەم دۆسیەیە بەندە بەوەی ئایا باکۆ ڕێگەچارەیەکی نەرم بۆ پۆشینی سەرپۆش دەدۆزێتەوە، یاخود بەرەو بەریەککەوتنێکی بەرفراوانتر لەگەڵ شەقامی ئایینیدا هەنگاو دەنێت.
