نۆ ساڵ بەسەر بەڕێوەچوونی گشتپرسیی سەربەخۆییی هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت، ئەو پڕۆسە مێژووییەی کە لە 25ی ئەیلوولی 2017 بە بەشداریی زیاتر لە 3.3 ملیۆن دەنگدەر بەڕێوە چوو و تێیدا 92.73%ـی بەشداربووان بە دەنگی 'بەڵێ' داوای سەربەخۆیییان کرد.
ئەمڕۆ خهڵكی ههرێمی كوردستان و تهواوی پارچهكانی دیكهی ههرێمی كوردستان یادی 25ی ئەیلوولی 2017 دەکەنەوە، ئەو ڕۆژەی کە زیاتر لە 3.3 ملیۆن کوردستانی لە زاخۆوە تا خانەقین و کەرکووکی دڵی کوردستان، لە بەردەم سندووقەکانی دەنگداندا سەروەریی نەتەوەیییان نەخشاند.
بەپێی داتاکانی کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی، سەرەڕای هەموو هەڕەشە و فشارەکان، 72.16%ی هاووڵاتییان بەشدارییان کرد و زیاتر لە 2.8 ملیۆن دەنگی زوڵاڵی 'بەڵێ'یان خستە ناو مێژووی سەربەرزیی نەتەوەکەیانەوە.
سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان بە ڕابەرایەتیی سەرۆک مەسعوود بارزانی، لە پێناو بەدیهێنانی خەونی لەمێژینەی شەهیدان و گەلی ستەملێکراوی کورد، هەنگاوێکی مێژووییی بێ پاشگەزبوونەوەی هاوێشت بۆ چەسپاندنی مافی چارەی خۆنووسین.
هەرچەندە نەیارانی ناوچەکە بە پیلانگێڕی، گەمارۆی ناڕەوا و خیانەتی سەربازی هەوڵیان دا ئیرادەی ئەم گەلە تێکبشکێنن، بەڵام دەنگی پیرۆزی 25ی ئەیلوول بووە بەڵگەنامەیەکی نەتەوەییی هەتاهەتایی و شەرعییەتێکی زیندوو کە تا هەتایە لە یادەوەریی نیشتماندا بە نەسڕاوەیی دەمێنێتەوە.
گشتپرسیی سەربەخۆیی درێژکراوەی شۆڕشەکانی ئەیلوول و گوڵان و ڕاپەڕینی شکۆداری 1991 بوو کە سنوورە دەستکردەکانی پەیماننامەی لۆزانی لە هزر و ویژدانی هەر تاکێکی کورددا بۆ هەمیشە هەڵوەشاندەوە.
ئایا دەنگی زیاتر لە نۆوەد و دوو لەسەدی نەتەوەیەک بۆ سەربەخۆیی دەسڕدرێتەوە کاتێک هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان ڕێگای به دەوڵەتبوونت لێ دادهخهن؟
لە بیست و پێنجی ئەیلوولی 2017دا، گەلی کوردستان لە باشوور و ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، لە ڕێگەی سندووقەکانی دەنگدانەوە گەورەترین وەرچەرخانی مێژوویی و نیشتمانیی خۆیان بۆ دەربڕینی مافی چارەی خۆنووسین تۆمار کرد. ئەم هەنگاوە بوێرە وەک وەڵامێکی یەکلاکەرەوە هات بەرامبەر دەیان ساڵ زوڵم، پەراوێزخستن و پابەندنەبوونی بەغدا بە بنەما دەستوورییەکان و مافە ڕەواکانی گەلی کورد.
ئەمڕۆ کە ڕێکەوتی 25ی ئەیلوولی 2026ـە و نۆ ساڵ بەسەر ئەو وێستگە پڕ لە شانازییەدا تێدەپەڕێت، دۆسیەی سەربەخۆیی وەک بەڵگەنامەیەکی یاسایی و میللیی زیندوو لە هزری نەتەوەییدا دەدرەوشێتەوە. ململانێی سەخت، گەمارۆی سەربازی و ئابووری و پیلانگێڕیی ناوچەیی نەیانتوانی ئەو ئیرادە ڕاستەقینەیە لەناو ببەن کە سەرۆک بارزانی و گەلی کوردستان بۆ هەمیشە لە مێژوودا چەسپاندیان.
سندووقەکانی دەنگدان لە ژێر چاودێریی مێژوودا چ ژمارە و ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگریان سەبارەت بە ویستی گەلی کوردستان تۆمار کرد؟
بەپێی ئامارە فەرمییەکانی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی لە هەرێمی کوردستان، لە کۆی 4581255 کەس کە مافی دەنگدانیان هەبوو، 3305925 دەنگدەر چوونە سەر سندووقەکان. ئەم بەشدارییە بەرفراوانە ڕێژەی 72.16 لەسەدی تۆمار کرد، کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بۆ پرۆسەیەکی چارەنووسساز ڕێژەیەکی ئێجگار بەرز و بێوێنە بوو.
لە کۆی دەنگە دروستەکان کە ژمارەیان 3085935 دەنگ بوو، 2861471 کەس بە ڕێژەی 92.73 لەسەد دەنگی بەڵێیان بۆ سەربەخۆییی کوردستان دا، لە بەرامبەر تەنیا 224464 دەنگی نەخێر بە ڕێژەی 7.27 لەسەد. هاوکات نزیکەی 220000 دەنگ وەک دەنگی بەتاڵ یان نادروست هەژمار کران، کە دەرخەری شەفافییەتی پرۆسەکە بوو لە سەرانسەری هەرێم و کەرکووک و شنگال و مەخموور و خانەقیندا.
ئەم دەنگدانە سەلماندی کە گەلی کوردستان خاوەنی یەک ئاراستەی نیشتمانییە بۆ ڕزگاری، هەرچەندە دواتر حکومەتی عێراق و هێزە ناوچەییەکان بە بەکارهێنانی هێز و گەمارۆدان، لەوانەش کۆنترۆڵکردنی سەربازیی کەرکووک لە 16ی تشرینی یەکەمی 2017 و بڕینی هەناردەی نەوت، هەوڵی شێواندنی ئەم سەرکەوتنە مێژووییەیان دا. سەپاندنی گەمارۆی ئاسمانی بۆ سەر فڕۆکەخانەکانی هەولێر و سلێمانی لە 29ـی ئەیلوولی 2017ـەوە، فشارێکی ئابووریی بوو بۆ سەر ژیانی هاووڵاتییان و داهاتی گشتی.
هەڵوێستی سەرۆک بارزانی، بەغدا و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەکان لە بەردەم تاقیکردنەوەی ئیرادەی گەلێکدا چۆن بوو؟
سەرۆک بارزانی بە پێداگرییەکی نیشتمانییەوە پێش دەنگدانەکە ڕایگەیاندبوو کە گشتپرسی بڕیارێکە پاشگەزبوونەوەی نییە و ناتوانرێت درێژە بە دۆخی نادادپەروەرانەی نێوان هەولێر و بەغدا بدرێت. سەرۆک بارزانی جەختی لەوە دەکردەوە کە ئەم بڕیارە بۆ دەرکردنی دەنگی مەزڵوومییەتی نەتەوەیەکە بۆ هەموو جیهان تا لە ڕێگەی ئاشتی و دانوستانەوە بەرەو سەربەخۆیی هەنگاو بنێن، نەک بۆ شەڕ و خوێنڕشتن.
لە بەرامبەردا، حکومەتی فیدراڵیی بەغدا پرۆسەکەی ڕەت کردەوە و پەنای بۆ هەڕەشەی سەربازی و سزادانی بەکۆمەڵی گەلی کوردستان برد. دادگای باڵای فیدراڵیی عێراقیش لە 20ـی تشرینی دووەمی 2017ـدا بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی کاریگەرییەکانی گشتپرسیی دەرکرد بە بیانووی نەگونجان لەگەڵ دەستوور، کە وەک بڕیارێکی سیاسی بۆ پاشەکشەپێکردنی مافەکانی کورد لێکدرایەوە.
وڵاتانی دراوسێی وەک تورکیا و ئێران بە هۆی ترسیان لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی ناوخۆیی، هەڕەشەی سەربازییان کرد و دەروازە سنوورییەکانیان داخست. ئەمریکا و یەکێتیی ئەوروپا، هەرچەندە دانیان بە خواستە ڕەواکانی گەلی کورددا دەنا، بەڵام داوای دواخستنی پرۆسەکەیان دەکرد لەبەر ئەولەویەتی شەڕی داعش، لە کاتێکدا دەوڵەتی ئیسرائیل بە فەرمی پشتیوانیی خۆی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەربڕی. چاودێرانی نیشتمانییش جەختیان دەکردەوە کە پشتیوانینەکردنی ڕۆژئاوا لەو ساتە مێژووییەدا، بێوەفایی بوو بەرامبەر قوربانیدانی پێشمەرگە لە تێکشکاندنی تیرۆردا.
گشتپرسی ساڵی 2017 چۆن ڕەگی لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان و لە خەباتی پێشمەرگایەتیدا داکوتاوە؟
خواستی گەلی کوردستان بۆ دەوڵەت، درێژکراوەی خەباتی سەدەیەک بوو لە دژی ستەمی داگیرکەران کە لە دوای هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی دەستی پێکرد. پەیماننامەی سیڤهر لە ساڵی 1920 بۆ یەکەم جار دانی بە مافی کوردا نا بۆ دەوڵەت، بەڵام بە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923ـدا خاکی کوردستان دابەش کرا و ویلایەتی مووسڵ بە زۆر بە دەوڵەتی عێراقەوە لکێندرا.
لە شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفید، شۆڕشەکانی بارزان و شۆڕشی مەزنی ئەیلوول بە ڕابەرایەتیی بارزانی نەمر، تا دەگاتە ڕێککەوتننامەی مێژوویی 11ـی ئازاری 1970 و ڕاپەڕینی ساڵی 1991، گەلی کورد هەمیشە لە سەنگەری پاراستنی شوناسی نەتەوەییدا بووە. پێکهێنانی پەرلەمان و حکومەتی هەرێم لە ساڵی 1992 و بەشداریکردن لە عێراقی نوێی دوای ساڵی 2003، هەوڵێکی تر بوو بۆ پێکەوەژیان، بەڵام بەغدا بەردەوام بوو لە پێشێلکردنی مافە دەستوورییەکان.
پاش ڕووداوەکانی ساڵی 2014 و پەلاماری داعش، سوپای عێراق لە ناوچە کوردستانییەکان کشایەوە و پێشمەرگە بە خوێنی خۆی کەرکووک و شنگال و ناوچەکانی تری پاراست. بڕینی مووچە و بودجەی هەرێم لە لایەن بەغداوە لە ساڵی 2014ـدا، جێبەجێنەکردنی ماددەی 140 و مەترسیی سەرهەڵدانەوەی دیکتاتۆری، سەرکردایەتی سیاسی کوردستانی بە سەرۆکایەتی سەرۆک بارزانی گەیاندە ئەو بڕوایەی کە گشتپرسی تاکە ڕێگای مسۆگەرکردنی مافە ڕەواکانە.
دوای نۆ ساڵ لە کێشانی نەخشەی ئیرادەی گەلێک، چارەنووسی دەنگی سەربەخۆیی و قەوارەی هەرێم بەرەو کوێ دەچێت؟
ئەگەرچی پیلانگێڕییە ناوچەییەکان و پەلاماری 16ی تشرینی یەکەمی 2017 ڕێگرییان لە ڕاگەیاندنی دەستبەجێی دەوڵەت کرد، بەڵام شەرعییەتی گشتپرسی وەک سەرمایەیەکی مەعنەوی و یاسایی نەمر لە مێژوودا مایەوە. ئەم دەنگدانە سەلماندی کە پێگەی نەتەوەییی کورد سنووردار ناکرێت و مافی چارەی خۆنووسین مافێکی سروشتی و حاشاهەڵنەگری هەموو تاکێکی کوردستانییە.
شارەزایانی ستراتیژی پێیان وایە کە لە قۆناغی ئێستادا، هەرێمی کوردستان بە خۆڕاگرییەوە خەبات دەکات بۆ پاراستنی قەوارە دەستوورییەکەی لە بەرامبەر سیاسەتی سەنتەرگەرایی بەغدا. ئاسۆی داهاتوو پێمان دەڵێت: دەنگی 25ـی ئەیلوول لەناو ناچێت؛ کاتێک هاوکێشەی جوگرافی سیاسی بگۆڕێت، ئەو تاپۆ دەستووری و میللییە دەبێتەوە بە بنەمای سەرەکی بۆ هەر دەستپێشخەرییەکی نوێ بە ئاراستەی سەروەری و ئازادیی یەکجارەکی.
