بنیامین نەتەنیاهو لە ساڵی 2017دا بە فەرمی پشتیوانیی تەواوی دەوڵەتەکەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ڕاگەیاند و وەک مافێکی ڕەوا وەسفی کرد.
لەگەڵ پێداگریی گەلی کوردستان لەسەر مافی چارەی خۆنووسین و پاشگەزنەبوونەوە لە بەڕێوەبردنی گشتپرسیی سەربەخۆیی، بنیامین نەتەنیاهو سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل پشتیوانیی فەرمی دەوڵەتەکەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ڕاگەیاند وەک هەنگاوێکی دادپەروەرانە بۆ ڕزگاریی نەتەوەیەکی ستەملێکراو.
بنیامین نەتەنیاهو لە چەندین لێدوانی مێژووییدا جەختی لەوە کردووەتەوە کە دەوڵەتی ئیسرائیل پشتیوانی لە هەوڵە ڕەواکانی گەلی کورد دەکات بۆ گەیشتن بە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان.
ههروهها له كاتی سهربهخۆیی گهلی كوردستان بۆ بهدهست هێنانی مافی دهوڵهتبوون نەتەنیاهو گوتی: "دەزگای مۆساد هیچ دەستێوەردانێکی لە پڕۆسەکەدا نەبووە، بەڵکوو ئەوەی هەیە هاوسۆزییەکی قووڵ، سروشتی و لەمێژینەی نێوان هەردوو گەلە"، هاوکات له درێژهی قسهكانیدا لهو سهردهمهدا کوردەکانی وەک گەلێکی ئازا، دۆستی بەها مرۆیییەکان و هاوبەشی پرەنسیپە جیهانییەکان وەسف کرد.
بەهۆی هەستیاریی هاوکێشە ناوچەییەکان و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی گەلی کوردستان لە بەرامبەر کاردانەوەی تووندی نەیاران، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل لە ڕۆژی دەنگدانی 25ی ئەیلوولدا داوای لە وەزیرەکانی کرد کە بێدەنگی هەڵبژێرن و لێدوانی ڕاگەیاندن نەدەن.
هەڵوێستی ئیسرائیل وەک تاقە دەوڵەت لە جیهاندا کە بە فەرمی دان بە مافی سەربەخۆیی کوردستاندا بنێت، لە مێژووی دیپلۆماسیی هاوچەرخدا وەک پاڵپشتییەکی ڕوون بۆ مافی چارەی خۆنووسینی گەلێکی کۆڵنەدەر تۆمار کراوه.
گەلی کوردستان لە 25ـی ئەیلوولی 2017ـدا بە بەشداریی 72.16% و بە دەنگی 92.73%ـی 'بەڵێ' لە سندووقەکانی دەنگداندا سەربەخۆییی هەڵبژارد، کە دواتر بووە بەڵگەنامەیەکی یاسایی و نەتەوەییی هەتاهەتایی بۆ چەسپاندنی شەرعییەتی دەوڵەتبوونی کورد لە باشووری کوردستاندا.
هەڵوێستی ڕاستەقینەی ئیسرائیل و پەردەپۆشکردنی هاوکێشەکان لەسەر گشتپرسی سەربەخۆییی کوردستان چی بوو؟
لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلوولی 2017ـدا، بنیامین نەتەنیاهو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، وەک تاقە ڕابەری فەرمی لە جیهاندا دەرکەوت کە پشتیوانیی دەوڵەتەکەی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی ڕاگەیاند. ئەم هەڵوێستە بە فەرمی بووە هۆی ورووژاندنی کاردانەوەی تووندی ناوچەیی، بەتایبەت لە لایەن تورکیا، ئێران و حکومەتی فیدراڵی عێراقەوە.
ئەمڕۆ کە 25ـی ئەیلوولی 2026ـە و نۆ ساڵ بەسەر ئەو وێستگە چارەنووسسازەدا تێدەپەڕێت، لێکۆڵینەوە لە پاشخان و دەنگدانەوەکانی ئەو هەڵوێستە تیشک دەخاتە سەر دیپلۆماسییەتێکی ئاڵۆز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە نێوان پشتگیریی ڕاستەوخۆ، فەرمانی بێدەنگکردنی وەزیرەکان لە ڕۆژی دەنگداندا، و ڕەتکردنەوەی دەستێوەردانی هەواڵگری لە ڕێگەی مۆسادەوە، ڕاستییەکان ڕەهەندێکی نێودەوڵەتیی جیاوازیان بە دەنگی گەلی کوردستان بەخشی.
لێدوانە فەرمییەکانی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل چ کاریگەرییەکیان لەسەر کەمپینەکانی دەنگدان و کاردانەوەی هێزە ناوچەییەکان دروست کرد؟
لە 13ـی ئەیلوولی 2017ـدا، نەتەنیاهو بە فەرمی ڕایگەیاند کە ئیسرائیل پشتیوانی لە هەوڵە ڕەواکانی گەلی کورد دەکات بۆ بەدەستهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان. پێشتریش لە مانگی ئابی هەمان ساڵدا، لە کۆبوونەوەی لەگەڵ 33 ئەندامی کۆنگرێسی ئەمریکادا، گەلی کوردی بە گەلێکی ئازا و لایەنگری ڕۆژئاوا ناو برد کە خاوەنی هەمان بەهاکانی دەوڵەتەکەی ئەون.
ئەم لێدوانانە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر بەشێک لە کەمپینە جەماوەرییەکان دانا، بە جۆرێک لە هەولێر و شارەکانی ئەوروپا و تەنانەت لە قودس لە بەردەم کونسوڵخانەی ئەمریکا لە 24ـی ئەیلوول، ئاڵای ئیسرائیل لە تەنیشت ئاڵای کوردستان بەرز کرایەوە، بەڵام ئەم دیمەنانە لە لایەن ئەنقەرە و بەغداوە قۆزرانەوە تا پرۆسەی گشتپرسی کە زیاتر لە 3.3 ملیۆن کەس تێیدا بەشدار بوون، وەک پیلانێکی دەرەکی پێناسە بکەن.
لە بەرامبەر بەکارهێنانی ئەو بەڵگانەدا، نەتەنیاهو لە 25ـی ئەیلوولی 2017 و هاوکات لەگەڵ چوونە سەر سندووقی دەنگدەرانی ههرێمی كوردستان، فەرمانی بێدەنگی بەسەر سەرجەم وەزیرەکانی کابینەکەیدا سەپاند و قەدەغەی کرد هیچ لێدوانێک لەسەر پرۆسەکە بدەن. ئەم هەنگاوە نیشاندەری هەستیاریی زۆری دۆخەکە بوو کاتێک 92.73 لەسەدی دەنگدەران دەنگی بەڵێیان بۆ سەربەخۆیی دا و لە بەرامبەردا گەمارۆی ئاسمانی و سنووری بەسەر هەرێمدا سەپێنرا.
چۆن نەتەنیاهو تۆمەتەکانی تورکیای دەربارەی دەستی مۆساد لە پرۆسەی سەربەخۆییدا پووچەڵ کردەوە؟
دوای ئەنجامدانی گشتپرسییەکە و لە تشرینی یەکەمی 2017ـدا، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، دەزگای مۆسادی تۆمەتبار کرد بەوەی لە پشت پرۆسەکەوە بووە و بەرزکردنەوەی ئاڵای ئیسرائیلی وەک بەڵگەی دەستتێکەڵکردنی سەرکردایەتی هەرێم لەگەڵ مۆساد دانا. هەروەها ئەردۆغان هەڕەشەی سەپاندنی سزای تووندی کرد و پێگەی نەتەنیاهوی وەک تاقە پاڵپشتی پرۆسەکە خستە ژێر پرسیارەوە.
نەتەنیاهو لە وەڵامی ئەم لێدوانانەدا بە فەرمی ڕایگەیاند، من تێ دەگەم بۆچی ئەوانەی پشتیوانی لە حەماس دەکەن دەیانەوێت مۆساد لە هەموو ئەو شوێنانەدا ببینن کە بۆیان گونجاو نییە، بەڵام ئیسرائیل هیچ بەش و دەستێکی لە ڕیفراندۆمی گەلی کورددا نەبوو. ناوبراو جەختی کردەوە کە ئەمە تەنیا هاوسۆزییەکی قووڵ، سروشتی و لەمێژینەیە کە گەلی ئیسرائیل بۆ گەلی کورد و خواستی نەتەوەیییەکەی هەیەتی.
لە لایەکی ترەوە، بەرپرسانی بەغدا ئەم هەڵوێستەی تەلئەبیبیان بە دەستێوەردان لە سەروەریی خاکی عێراق دانا و هۆشدارییان دا کە ڕێگە نادەن ئیسرائیلێکی دووەم لە باکووری وڵاتدا (ههرێمی كوردستان) دروست ببێت. چاودێرانی سیاسی و شارەزایانیش ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەم پشتگیرییە دیپلۆماسییە هەرچەندە شەرعییەتدانێکی تاکلایەنە بوو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بەڵام بە هۆی نەبوونی پشتیوانیی هێزە گەورەکانی وەک ئەمریکا و یەکێتیی ئەوروپا، بووە پاساوێک لە دەستی وڵاتانی دراوسێ بۆ جێبەجێکردنی گەمارۆ و ئۆپەراسیۆنی 16ـی ئۆکتۆبەری 2017 و كودهتای سهربازی به ههماههنگی چهند لایهنێكی سیاسی نێوخۆیی.
ڕەگوڕیشەی پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان کورد و ئیسرائیل بۆ کەی دەگەڕێتەوە و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان لە کوێدا بوون؟
پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و کورد لە باشووری کوردستان مێژووییەکی لەمێژینەی هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردوو، کاتێک جووە کوردەکان بەرەو ئیسرائیل کۆچیان کرد و وەک پردێکی پەیوەندیی کولتووری مانەوە. لەو سەردەمەدا بە هۆی دۆخی جوگرافیای سیاسی ناوچەکە و شەڕی بەردەوامی کورد لە دژی ڕژێمەکانی بەغدا، پەیوەندیی سنووردار لە بوارەکانی مرۆیی و دیپلۆماسیدا دروست ببوو.
لە ساڵی 2014 و لە کاتی سەرهەڵدانی قەیرانی داعش و کشانەوەی سوپای عێراق لە ناوچە کوردستانییەکان، سەرۆک بارزانی پرسی سەربەخۆیی وەک بژاردەیەکی ڕاستەقینە هێنایە پێشەوە. هەر لەو ساڵەدا نەتەنیاهو لە لێدوانێکدا لە پەیمانگەی ئاسایشی نەتەوەییی وڵاتەکەی باسی لەوە کرد کە کورد نەتەوەیەکی شایستەیە بە سەربەخۆیی، کە ئەمەش سەرەتای گۆڕانی هەڵوێستە نهێنییەکان بوو بۆ دەربڕینی ئاشکرا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو، لە ساڵی 2017ـدا لێدوانەکانی نەتەنیاهو و هەندێک لە سەرکردەکانی سەربازی وەک یائیر گولان کە پەکەکەی بە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دانەنا، سەرنجی تورکیای ڕاکێشا. نەتەنیاهو خێرا سنوورێکی لە نێوان دۆسیەی باشوور و پەکەکە کێشا و ڕایگەیاند کە دژی پەکەکەیە، بەڵام هاوسۆزە لەگەڵ گشتپرسییەکەی هەرێمی کوردستان کە لە 25ـی ئەیلوولی 2017 بە سەرۆکایەتی سەرۆک بارزانی بەڕێوە چوو.
ئایا پشتگیرییە دیپلۆماسییە تاکلایەنەکان لە داهاتووی دۆسیەی سەربەخۆییی کوردستاندا وەک دەرفەت دەمێننەوە یان وەک بەربەست دەردەکەون؟
شارەزایانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان پێیان وایە هەڵوێستی نەتەنیاهو لە ساڵی 2017ـدا، بەڵگەی ئەو هاوسۆزییە بەردەوامەیە کە بەشێک لە ناوەندە ڕۆژئاوایی و نێودەوڵەتییەکان بۆ کێشەی ڕەوای کورد هەیانە. لە هەمان کاتدا، ئەم ڕووداوە ئەوەی سەلماند کە گەیشتن بە دەوڵەتبوون پێویستی بە سازانی فرەلایەنەی نێودەوڵەتی هەیە، نەک تەنیا لێدوانی سیاسیی دەوڵەتێک کە خۆی لە ناوەندی ململانێکانی ناوچەکەدایە.
لە ڕوانگەی ئاسۆی داهاتووەوە، دەنگی ڕەوای گەلی کوردستان لە 25ـی ئەیلوولدا سەرمایەیەکی نەتەوەییی پتەوە کە لە مێژوودا تۆمار کراوە و لە بیر ناچێت. پاراستنی قەوارەی فیدراڵی هەرێم و یەکڕیزیی ناوخۆیی بنەمای هەر هەنگاوێکی ئایندەیین، تا لە هەلومەرجێکی لەبارتر و بە تێگەیشتنی هاوبەش لەگەڵ زلهێزەکان، دەرگای نوێ بەڕووی مافە نەتەوەیییەکاندا بکرێتەوە.
