دۆناڵد ترەمپ هەڕەشەی دەستپێکردنەوەی بۆردومانی چڕ له ئێران لەدوای هەڵبژاردنی نیوەخولی ئەمریکا دەکات، هاوکات دیپلۆماسی نێوان هەردوو وڵات بە دەرکردنی شاندی تاران لە نیویۆرک بە تەواوی پەکیکەوت.
ئه‌مڕۆ مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا فەرمانی کردووە عەباس عێراقچی و شاندەکەی بەپەلە خاکی واشنتن بەجێبهێڵن دوای ئەوەی گفتوگۆ ناڕاستەوخۆکان بە نێوەندگیریی قەتەر گەیشتنە بنبەست.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پێشنیاری نوێی ئێرانی بۆ ئاگربەست ڕەت کردەوە و ڕایگەیاند، ئەمریکا کۆگایەکی گەورەی چەکی لەبەردەستدایە و گەرووی هورمزی بە تەواوی بەڕووی تاراندا داخستووە.
لە بەرامبەردا مەسعود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران ده‌ڵێت: "تاران لە گفتوگۆ ناکشێتەوە"، هاوکات پەرلەمانی ئێران وه‌ڵامی ته‌رمپی له‌باره‌ی کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز دایه‌وه و بە درۆی سەدەی ناوبرد، هه‌روه‌ها هەڕەشەی بەئامانجگرتنی ئەو وڵاتانەی ناوچەکەی کرد کە دەبنە بریکاری واشنتن.
لەلایەکی ترەوە بۆ یەکەمجار خەسووی موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی ئێران ئاشکرای کرد کە ناوبراو لە مەراسیمی بەخاکسپاردنی عەلی خامنەیی لە مەشهەد ئامادە بووە و تەندروستیی تەواو جێگیرە.
جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران پێی ناوەتە حەوتەمین مانگی خۆیەوە دوای ئەوەی لە 28ـی شوباتی 2026 بە کوژرانی عەلی خامنەیی دەستی پێکرد و تا ئێستا تەواوی ناوچەکەی لە دۆخی نائارامیدا هێشتووەتەوە.
ئایا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوای هەڵبژاردنەکانی نیوەخولی ئەمریکا بەرەو جەنگێکی وێرانکەری نوێ هەنگاو دەنێت، کاتێک دیپلۆماسی بە تەواوی بنبەست دەبێت و سێبەری ڕابەرە نوێیەکەی تاران لە نێوان دەنگۆی برینداربوون و شاردنەوەدا دەمێنێتەوە؟
ململانێی خوێناویی واشنتن و تاران پێی ناوەتە قووڵترین و مەترسیدارترین قۆناخی خۆی، کە تێیدا هەڕەشەی سەربازی و گەمارۆی ئابووری تەواوی هاوکێشەکانی ناوچەکەی هەژاندووە. لە کاتێکدا دۆناڵد ترەمپ باس لە دەستپێکردنەوەی هێرشە چڕەکان و دەستبەسەرداگرتنی گەرووی هورمز دەکات، تاران دەنگۆی نەخۆشکەوتنی ڕابەرەکەی ڕەت دەکاتەوە و بانگه‌شه‌ی تێکشکاندنی هێزی دەریایی ئەمریکا دەکات.
لە ڕێکەوتی 1ـی ئۆکتۆبەری 2026دا، کێشمەکێشەکان لە کۆبوونەوە داخراوەکانی نیویۆرکەوە بۆ کەناراوەکانی سریلانکا و بنکە ئاسمانییەکانی بەریتانیا پەلیان کێشاوە. ئەم گرژییە نوێیە تەنیا جگه له شەڕی دەسەڵات لە تاران، کێبڕکێی هەڵبژاردنه لە واشنتن، بەڵکو جەنگێکی بەرفراوانە کە داهاتووی ئاسایشی وزە و ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیهانی خستووەتە مەترسییەوە.
ژمارە شاراوەکان چۆن قەبارەی ڕاستەقینەی زیانە دارایی و سەربازییەکانی شەڕێکی حەوت مانگە ئاشکرا دەکەن کە بڕیار بوو تەنیا هەشت هەفتە بخایەنێت؟
ئەو شەڕەی سەرۆکی ئەمریکا پێشبینی دەکرد تەنیا شەش بۆ هەشت هەفتە بخایەنێت، ئێستا پێی ناوەتە حەوتەم مانگەوە و تێچوویەکی گەورەی لەسەر شانی خێزانە ئەمریکییەکان جێهێشتووە. بەپێی داتاکانی لایەنی ئێرانی، هەر خێزانێکی ئەمریکی بڕی 1500 دۆلاری لە باجەکانی بۆ ئەم جەنگە لەدەست داوە، لە بەرانبەریشدا بەهای دراوی نیشتمانیی ئێران بە تەواوی داڕماوە و بازاڕەکانی لەژێر قورسیی سزاکاندا لەرزۆک بوون.
هاوسەنگی هاتوچۆ لە گەرووی هورمز بە تەواوی شێواوە و داتاکان جیاوازییەکی گەورە لە نێوان گێڕانەوەی هەردوولادا نیشان دەدەن. لە کاتێکدا ترەمپ دەڵێت: "زۆرترین بڕی نەوت لە مێژوودا لەو ڕێڕەوەوە گواستراوەتەوە"، پەرلەمانتارانی تاران دووپاتی دەکەنەوە کە هاتوچۆی کەشتییە ئەمریکییەکان لە 130 کەشتی ڕۆژانەوە بۆ 5% دابەزیوە، هاوکات نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا لە دەورووبەری 98 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک جێگیر بووە و مەترسی تێپەڕاندنی 100 دۆلاری لەسەرە.
کاریگەریی ئەم قەیرانە گەیشتووەتە ناوچە دوورەدەستەکانی ئاسیاش، بە جۆرێک 20 کەشتی نەوتهەڵگری ئێرانی لە دووریی 24 کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی سریلانکا بە بەتاڵی لەکارکەوتوون و خواردن و سووتەمەنییان لێ بڕاوە. لە بەرەی ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیشدا، تاران بانگەشەی خستنەخوارەوەی دەیان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، لێدانی فڕۆکە جەنگییەکان و دەستبەسەرداگرتنی 2 ژێردەریایی پێشکەوتووی ئەمریکی دەکات، هەرچەندە واشنتن ئەم هەواڵانە بە درۆی جەنگ ناوزه‌ند دەکات و تەنیا دان بە هەندێک جۆری تەقەمەنیدا دەنێت.
کاتێک دیپلۆماتکاران دەردەکرێن و بەرپرسانی هەردوولا یەکتر بە شێتی و درۆزنی تۆمەتبار دەکەن، بەرپرسیارێتی ڕاستەقینەی شکستپێهێنانی ئاگربەست لە ئەستۆی کێیە؟
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ گۆڤاری تایم دووپاتی کردەوە کە کاتی ئێران خەریکە تەواو دەبێت و دەبێت بڕیار لەسەر تێکشکاندنی یەکجارەکی یان ڕێککەوتن بدرێت. ترەمپ ئاماژەی بەوە کردووه، پێشنیازی تارانی سەبارەت بە گەرووی هورمز بینیوە بەڵام بەس نییە، هاوکات جەختی کردەوە ئەگەر هەڵوێستی ئەو نەبووایە سعودیە و ئیسرائیل لەسەر زەوی دەسڕانەوە، بەڵام هاوکات خۆی لە پشتیوانیکردنی ڕاستەوخۆی بنیامین نەتەنیاهۆ بۆ هەڵبژاردنەکانی 27ـی ئۆکتۆبەر بەدوور گرت.
لە بەرانبەردا، مەسعود پزیشکیان، سەرۆککۆماری ئێران ڕایگەیاند، تاران هەرگیز لە گفتوگۆ ڕاناکات سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا سێ جار وڵاتەکەی کردووەتە ئامانج. هاوکات ئیبراهیم ڕەزایی، ئەندامی پەرلەمانی ئێران هەموو دەنگۆکانی تێکچوونی تەندروستی موجتەبا خامنەیی بە چەواشەکاری ناوبرد و گوتی: "سوپای ئەمریکا ناچار بووە لە گۆڕەپانەکە هەڵبێت و ئێستا کەشتییەکانی بەلەمەوانیی ناوچەی پێنجەمی لە بەحرەین پەنایان گرتووە."
شکستی هەوڵە نێوەندگیرەکانی قەتەر گورزێکی کوشندەی لە هیواکانی ئاشتی دا، دوای ئەوەی مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە هەنگاوێکی نائاساییدا فەرمانی دەرکردنی بە عەباس عێراقچی و شاندەکەی لە نیویۆرک دا. چاودێرانی سەربەخۆ ئەم هەڵوێستەی واشنتن وەک بەڵگەی پووچەڵبوونەوەی تەواوەتیی متمانە دەبینن، بە تایبەت کاتێک پەرەسەندنی ڕووداوەکان پەیوەست دەکرێت بە لێکۆڵینەوە لە پەلاماردانی بنکەی فێرفۆردی بەریتانیا کە نەتەنیاهۆ دەڵێت پێشوەختە لە پلانەکەی ئێرانی ئاگادار کردبوونەوە.
ڕەگوڕیشەی ئەم ڕووبەڕووبوونەوە فراوانە چۆن بە تیرۆرکردنی ڕابەری پێشوو دەستی پێکرد و بۆچی حەوت مانگ دانوستان نەیتوانی ئاگری ئەم پێکدادانە دابمرکێنێتەوە؟
سەرەتای ئەم قەیرانە گەورەیە بۆ 28ـی شوباتی 2026 دەگەڕێتەوە، کاتێک لە یەکەم ڕۆژی جەنگەکەدا عەلی خامنەیی، ڕابەری پێشووی ئێران لە هێرشێکی ئاسمانی هاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیلدا کوژرا. دوای مەراسیمێکی ماڵئاواییی فراوان لە تاران، قوم، نەجەف و کەربەلا، تەرمەکەی لە 3ـی تەممووزی 2026 گەیشتە مەشهەد و لەوێ بەخاک سپێردرا، ئەمەش گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پێکهاتەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا دروست کرد.
موجتەبا خامنەیی لە 8ـی ئازاری 2026 وەک ڕابەری نوێ هەڵبژێردرا، بەڵام بەهۆی مەترسیی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ژیانی، تا ئێستا بە شێوەیەکی گشتی لە میدیاکان دەرنەکەوتووە. تەیبە ماهرووزادە، خەسووی موجتەبا، ئاشکرای کردووه، ناوبراو بە تەندروستییەکی تەواوەوە لە شەوی بەخاکسپاردنی باوکیدا لە مەشهەد ئامادە بووە، ئەمەش هاوته‌ریبه لەگەڵ گوته‌ی سوپای پاسداران لەسەر بەڕێوەبردنی تەواوەتی جەنگ لەلایەن ناوبراوەوە.
بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو، گۆڕەپانی ململانێکە هاوسەنگییەکی نوێی بەخۆوە بینیوە، بە جۆرێک کشانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانان لە عێراق لەلایەن ئێرانەوە وەک سەرکەوتنێکی مێژوویی پێناسە دەکرێت. لە بەرانبەردا ئەمریکا فشاره ئابوورییەکانی بۆ سەر گەشتە ئاسمانییەکان و کەرتی هەناردەکردن تووندتر کردووە، ئەمەش وای کردووە هەوڵەکانی ئەم دوایییەی ئاگربەست لە نێوان مەرجە کۆنەکانی ساڵێک لەمەوبەر و داواکارییە نوێیەکاندا بە تەواوی لەبار بچن.
لە نێوان سیناریۆی هەڵگیرساندنی شەپۆلی دووەمی هێرشەکان لە مانگی تشرینی دووەم یان خۆبەدەستەوەدانی ئابووری، ئایندەی ئەم کێشمەکێشە بەرەو کوێ هەنگاو دەنێت؟
پێشبینییە هەواڵگری و سەربازییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە دۆناڵد ترەمپ دوای تەواوبوونی پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی نیوەخول، فەرمانی لێدانی بنکە ستراتیژییەکانی تاران نوێ دەکاتەوە. تاران بەهۆی داڕمانی خێرای دراوەکەی و گەمارۆی سەر نەوتهەڵگرەکانی تووشی قه‌یرانی نوێ و گه‌وره هاتووە، بەڵام کارتەکانی وەک گەرووی هورمز و بەکارهێنانی توانای دەریایی دەتوانێت نرخی وزە لە جیهاندا بگەیەنێتە ئاستێکی کۆنترۆڵنەکراو.
لە ئەگەری نەگەیشتن بە سازش لەسەر شێوازی کشانەوە و هەڵگرتنی سزاکان، ڕەنگە جەنگەکە بەرەو بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ لە کەنداو و بە ئامانجگرتنی بنکە دەرەکییەکان بڕوات. بەستنی ڕێککەوتن تەنیا لە کاتێکدا دێتە دی کە واشنتن لە مەرجی تەسلیمبوونی بێمەرج پاشەکشە بکات و تاران دەروازەیەک بۆ ڕزگارکردنی ئابوورییە شێواوەکەی و پاراستنی سەروەریی ڕابەرایەتییە نوێیەکەی بدۆزێتەوە.
