کاتێک دەوڵەت دەکەوێتە گەڕ لە دژی گەندەڵی ئومێد لەدایک دەبێت
عێراق ساڵانێکی درێژ بەدەست گەندەڵی کارگێڕی و داراییەوە ناڵاندوویەتی، تا گەیشتە ئەوەی ببێتە یەکێک لە سەختترین ئەو تەحەدییانەی کە ڕێگرییان لە پرۆسەی گەشەپێدان کرد
وتار.. کاتێک دەوڵەت دەکەوێتە گەڕ لە دژی گەندەڵی ئومێد لەدایک دەبێت
نووسینی؛ د. حەمدی شنگالی
لە هەر دەوڵەتێکدا کە هەوڵی هەستانەوە دەدات، ساتەوەختی یەکلاکەرەوە دێن کە تێیاندا جیدییەتی دامەزراوەکانی لە جێبەجێکردنی یاسا و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا تاقی دەکرێتەوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە جوڵەی جیدیی حکومەت دەبینین بۆ ڕاوەدوونانی گەندەڵکاران و گەڕاندنەوەی شکۆی دەوڵەت، پەیامێکی ڕوونە کە یاسا لە سەرووی هەمووانەوەیە، و هەژموون و سەر بەم و ئەو بوون پارێزبەندی بە کەس نابەخشێت لەبەردەم دادپەروەریدا.
عێراق ساڵانێکی درێژ بەدەست گەندەڵی کارگێڕی و داراییەوە ناڵاندوویەتی، تا گەیشتە ئەوەی ببێتە یەکێک لە سەختترین ئەو تەحەدییانەی کە ڕێگرییان لە پرۆسەی گەشەپێدان کرد و باری هاووڵاتییەکی سادەیان گران کرد. هەربۆیە، نابێت بۆ هەر هەڵمەتێکی جیدی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی وەک ڕێکارێکی کاتی یان کاردانەوەیەکی کتوپڕ تەماشا بکرێت، بەڵکو دەبێت وەک سەرەتایەک بۆ ڕێڕەوێکی چاکسازیی درێژخایەن بخوێندرێتەوە کە پێویستی بە بەردەوامی، جێگیری و پێداگری هەیە.
عەرەب لە کۆندا گوتوویانە: «دادپەروەری بنەمای حوکمڕانییە»، ئەمەش حیکمەتێکە کە تێپەڕبوونی کات ڕاستییەکەی تێکنەداوە؛ چونکە هیچ دەوڵەتێکی ڕەسەن دانامەزرێت، هیچ ئابوورییەک گەشە ناکات و هیچ کۆمەڵگەیەک سەقامگیر نابێت، تا ئەو کاتەی هاووڵاتی ببینێت گەندەڵکار لە لێپرسینەوە ڕزگاری دەبێت و بە سەربەرزییەوە لە ناو بازاڕەکاندا دەسوڕێتەوە. ئەم ڕاستییە بە وتەیەکی تر قووڵتر دەبێتەوە کە تا ئێستاش لە ویژدانی گەلدا ماوەتەوە: «ئەو کەسەی لە سزا ئەمین بێت، بێئەدەبی دەکات»، ئەمەش لە یەک دەستەواژەدا ئەوە کورت دەکاتەوە کە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و حوکمڕانی جەختی لێ دەکەنەوە؛ ئەویش ئەوەیە کە نەبوونی سزا بە شێوەیەکی حەتمی دەبێتە هۆی تەشەنەسەندنی سەرپێچییەکان.
ئەوەی ئەمڕۆ عێراق پێویستی پێیەتی، جوڵەی پەرتەوازە یان هەڵمەتی وەرزی نییە کە لەگەڵ کۆتایی هاتنی ئەو ڕووداوەی لێیەوە دروست بووە تەواو بێت، بەڵکو پێویستی بە پڕۆژەیەکی نیشتمانیی گشتگیرە کە لەسەر چەند بنەمایەکی ڕوون بوەستێت: سەروەریی یاسا بەسەر هەموواندا بەبێ جیاکاری، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە هەموو جومگەکانی دەوڵەتدا لە لوتکەوە تا بنکە، خێراکردنی ڕێکارە دادوەری و کارگێڕییەکان بەرامبەر ئەوانەی تاوانبارییان بەسەردا دەسەلمێنرێت، بەهێزکردنی دامەزراوە چاودێرییەکان و پاراستنیان لە دەستوەردانی سیاسی، و پاراستنی ماڵی گشتی وەک ئەمانەتێک لە ئەستۆی هەموواندا.
ئەم پڕۆژە نیشتمانییە سەرکەوتوو نابێت بێ پشتیوانییەکی فراوان کە لە سنووری حکومەت تێپەڕێت. پارتە سیاسییەکان ئەگەر لە دڵسۆزییان بۆ عێراق ڕاستگۆ بن، داوایان لێ دەکرێت پاڵپشتی هەر ڕێکارێکی یاسایی بکەن کە گەندەڵی دەکاتە ئامانج، دوور لە حیساباتی تەسک و لۆژیکی پشکپشکێنە. هۆزە عێراقییەکانیش، کە بە درێژایی مێژوو ڕۆڵێکی جەوهەرییان هەبووە لە پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتیدا، دەتوانن ئەمڕۆ بەشدار بن لە چەسپاندنی کلتوری ڕەتکردنەوەی گەندەڵی و دابیننەکردنی هیچ جۆرە پەناگەیەکی کۆمەڵایەتی بۆ ئەوانەی یاسا دەبەزێنن. شەرەفی ڕاستەقینەی خێڵەکی لە بەرگریکردن لە کەسی هەڵەکاردا نییە، بەڵکو لە پاراستنی حەقدایە.
مێژوو لەم بارەیەوە چەندین بەڵگەی حاشاهەڵنەگری هەیە؛ سەنگافورە کە لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا وەک دەوڵەتێک پۆلێن دەکران کە بەرتیل تێیدا بڵاو بوو و گەندەڵی دامەزراوەکانی لەناوەوە دەخوارد، توانی هەستێتەوە و ببێتە یەکێک لە خاوێنترین وڵاتانی جیهان. ئەمەش نەک بە دروشم، بەڵکو بە بڕیارێکی سیاسیی پتەو کە هاوڕێ بوو لەگەڵ دامەزراوەی چاودێریی سەربەخۆ و جێبەجێکردنی یەکسانی یاسا بەسەر گەورە و بچووکدا. عێراق لە ڕووی سامان و توانای مرۆییەوە لە سەنگافورە کەمتر نییە، بەڵام هەستانەوە پێویستی بە ئیرادەیەکی نەرمینەنوێن و دامەزراوەگەلێک هەیە کە سازشیان لەسەر نەکرێت.
بنەما زێڕینەکە لە هەموو سەردەمێکدا بە ڕاستی دەمێنێتەوە: «باشترین کار ئەوەیە کە بەردەوام بێت ئەگەر کەمیش بێت»؛ چونکە بەردەوامییە جیاوازیی ڕاستەقینە دروست دەکات. گەندەڵی چاوەڕێ ناکات، و هەر ڕۆژێک دواکەوتن بە واتای بەهەدەردانی نوێی ماڵی گشتی، پەکخستنی پڕۆژەکانی ئاوەدانکردنەوە و لەدەستدانی ئەو هەلی کارانەیە کە گەنجانی عێراق بە پەرۆشەوە چاوەڕێی دەکەن.
عێراق شایەنی داهاتوویەکە کە تێیدا لێهاتوویی پێوەر بێت، یاسا مەرجەع بێت، و لێپرسینەوەش ڕێڕەوێکی سروشتی بێت بۆ پیادەکردنی دەسەڵات. ئومێد هەر ئەوەیە کە هەوڵەکان بە هەنگاوی جێگیر و دیدگایەکی وشیارانە بەردەوام بن، و دامەزراوەکانی دەوڵەت و هێزە سیاسییەکان و هۆزەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی دەست لەناو دەست بن بۆ پاڵپشتیکردنی هەر هەنگاوێک کە شکۆی دەوڵەت بچەسپێنێت و ماڵی گشتی بپارێزێت. چونکە دەوڵەت بە دروشم بونیاد نانرێت، بەڵکو بە دادپەروەری، شەفافیەت و لێپرسینەوە بونیاد دەنرێت، هەروەها بە ئیرادەیەک کە لەبەردەم گەندەڵیدا نەچەمێتەوە، هەرچەندە پلەی گەندەڵکارەکە بەرز بێت و هەژموونی زۆر بێت.
